Η αμφισημία της ανοιχτότητας

Οργανισμοί και Ισχύς*

από την Mayo Fuster Morell**

Μετάφραση: Βασίλης Χρυσός

Mayo Fuster Morell - The open bookΗ υιοθέτηση τεχνολογιών πληροφορίας και επικοινωνίας (ΤΠΕ), η εμφάνιση πιο ρευστών και ανοιχτών αντιλήψεων για τη γνώση και η βελτιωμένη πρόσβαση σε πληροφορίες -μαζί με άλλες διαδικασίες, όπως το αυξανόμενο επίπεδο μόρφωσης στον παγκόσμιο Βορρά- ανοίγουν ευκαιρίες για μια πιο δίκαιη και ελεύθερη κοινωνία. Έχουν, όμως, επίσης τη δυνατότητα να δημιουργήσουν μια κοινωνία πιο κλειστή και άδικη. Οι ΤΠΕ δεν έχουν κατευθυντικότητα (ή έστω: μοναδική κατευθυντικότητα) από μόνες τους. Η συνολική ισορροπία που προκύπτει από την υιοθέτηση των ΤΠΕ (μια πιο ελεύθερη και δίκαιη κοινωνία απέναντι σε μια αυταρχική και άδικη) είναι άγνωστη.

Αυτό που φαίνεται να είναι ξεκάθαρο είναι ότι η υιοθέτηση των ΤΠΕ και οι συνθήκες υπό τις οποίες αυτές υιοθετούνται, αλλάζουν το σχεσιακό και επικοινωνιακό πλαίσιο των υφιστάμενων κοινωνιών σε πολύ διαφορετικά επίπεδα -οδηγούν σε βαθειές αλλαγές στις κοινωνίες μας, τροποποιούν τα οργανωτικά κόστη συναλλαγών, αλλάζουν την ισορροπία μεταξύ των οργανωτικών μορφών και αναδιοργανώνουν τα κέντρα εξουσίας. Σε αυτό το πλαίσιο, το “Ανοιχτό” παράδειγμα, το οποίο υποστηρίζεται από την υιοθέτηση των ΤΠΕ, αναδύεται ως μια μορφή οργάνωσης -μια μορφή που φαίνεται να προσαρμόζεται καλύτερα στο υφιστάμενο οργανωτικό περιβάλλον. Τα προσδιοριστικά χαρακτηριστικά αυτού του ανοιχτού παραδείγματος θα πρέπει να καθοριστούν. Αλλά αυτό που είναι ξεκάθαρο είναι ότι και το ανοιχτό παράδειγμα υπόκειται σε αμφισημία. Απλουστευτικά θα μπορούσαμε να πούμε ότι είναι απλά άλλος ένας τρόπος οργάνωσης, ούτε καλύτερος ούτε χειρότερος, αλλά διαφορετικός.

Πρώτον, όπως σε κάθε άλλη μορφή κοινωνικής οργάνωσης εμπεριέχει εσωτερική δυναμική εξουσίας, μορφές αποκλεισμού και πηγές διάκρισης. Η ανοιχτότητα, η δικτύωση ή τα οριζόντια συστήματα λογικής δεν υποννοούν τη διάλυση της εξουσίας, αλλά μάλλον τη μετατροπή της σε άλλες πηγές και μορφές ισχύος. Η εξουσία δεν εξαφανίζεται διότι δε λειτουργεί με τον τρόπο που λειτουργεί σε ένα κλειστό σύστημα. Απλά υπάρχει με μια διαφορετική μορφή. Ακόμα και εάν είναι κοινό χαρακτηριστικό για το κίνημα της ανοιχτότητας να αγνοεί ή να αρνείται τη δυναμική της εξουσίας, το θέμα είναι ακόμα πολύ προβληματικό. Σε αντίθεση, υπάρχει επίσης η ανάγκη να εξετάσουμε πως μπορεί να λειτουργεί η εξουσία σε ένα πλαίσιο ανοιχτότητας προκειμένου να προβλέψουμε πως να την ελέγχουμε, να την παρακολουθούμε και να την αντισταθμίζουμε. Η έρευνα θα μπορούσε να φανεί πολύ χρήσιμη σε αυτό το πεδίο προκειμένου να κατανοήσουμε καλύτερα τι μορφή θα μπορούσε να λάβει αυτό το σύστημα.

Δεύτερον, υπάρχει ανάγκη να επανεξετάσουμε το ποιες είναι οι συνθήκες, στις οποίες θα πρέπει να υιοθετηθεί ένα ανοιχτό παράδειγμα. Σε μια πολύ άνιση κοινωνία οι πρωτοβουλίες της ανοιχτής γνώσης μπορεί να ευνοούν την ευκολότερη πρόσβαση στη γνώση, αλλά με το ρίσκο όχι μόνο της αναπαραγωγής, αλλά επίσης της ενίσχυσης άλλων πηγών ανισότητας στην κοινωνία. Το φύλο είναι ένα από τα παραδείγματα, στο οποίο όλα αυτά γίνονται πιο προφανή. Θα μπορούσαμε να το εξετάσουμε πιο ενδελεχώς στην περίπτωση του Open Knowledge Festival 2012.

Σύμφωνα με μια μελέτη που κάποιοι από εμάς διεξήγαμε στο OKFest σχετικά με την ισορροπία του φύλου, η συμμετοχή στο φεστιβάλ ήταν 73.16% αρσενικοί και 26.83% θηλυκές και όλες οι θεματικές συζητήσεις (εκτός από τη συζήτηση για το φύλο και τη διαφορετικότητα) κυριαρχούνταν από άνδρες. Εάν οι άνθρωποι στις ανοιχτές μορφές εξαρτούνταν από ίδιους πόρους (χρόνο, ικανότητες κ.λπ.) για να συμμετάσχουν, θα μπορούσαν να το κάνουν μόνο εκείνοι που θα διέθεταν ένα υψηλό επίπεδο πόρων. Η διαθεσιμότητα ενός μηχανισμού που εξασφαλίζει την ισότητα στις συνθήκες ενεργού συμμετοχής για τις ανοιχτές μορφές φαίνεται να είναι μια απαραίτητη συνθήκη και το βασικό εισόδημα φαίνεται να είναι ένας τρόπος για να το πετύχουμε. Εάν η ανοιχτή μορφή απαιτεί συνθήκες που μπορούν να ικανοποιήσουν μόνο λίγοι, τότε είναι αντοιχτή μόνο για εκείνους. Σύμφωνα με την αρχή του ανοιχτού παραδείγματος δεν είναι απαραίτητο να συμμετέχουν όλοι με τον ίδιο τρόπο και στον ίδιο βαθμό, αλλά οι άνθρωποι θα πρέπει να έχουν την ελευθερία να αποφασίζουν μόνοι τους.

Τέλος, καταπιάνομαι με την υιοθέτηση του ανοιχτού παραδείγματος, το οποίο θα προωθηθεί με την αναδιάταξη των δυνάμεων. Αυτό σημαίνει ότι διευρύνουμε την οπτική μας σχετικά με τις πτυχές που ορίζουν την ανοιχτότητα και δεν εστιάζουμε μόνο στις νομικές άδειες και το λογισμικό, ως συνθήκες που οφείλουν να είναι ανοιχτές, αλλά επίσης στις κοινωνικο-πολιτικές και οικονομικές διαστάσεις των διαδικασιών (που αναπτύσσονται) γύρω από την ανοιχτή γνώση. Θα υποστηρίξει το ανοιχτό παράδειγμα την κοινωνική οικονομία, ή, αντίθετα, τη συγκεντροποίηση αξίας της εταιρικής δύναμης; Θα ενισχύσει την υφιστάμενη δυαδική δομή του εταιρικού μοντέλου και του Κράτους; Ή θα προωθήσει ένα μοντέλο στήριξης των ‘κοινών’, το οποίο θα υποστηρίζεται από κάποιο άλλο είδος αγοράς και Κράτους; Αυτές είναι ανοιχτές ερωτήσεις τις οποίες επίσης πρέπει να αντιμετωπίσουμε και δε θα πρέπει να αγνοήσουμε λόγω της ανάγκης μας να ασχοληθούμε με συγκεκριμένα έργα ανοιχτής γνώσης. Ο τρόπος με τον οποίο οικοδομείται το ανοιχτό παράδειγμα, οι συμμαχίες που χτίζονται και τα μοντέλα διακυβέρνησης πάνω στα οποία βασίζεται -όλα αυτά θα έχουν αντίκτυπο στο τελικό αποτέλεσμα.

Σχετικά με εμένα και τη συμμετοχή μου στο Κίνημα του Ελεύθερου και Ανοιχτού

Η συμμετοχή μου στο κίνημα του Ανοιχτού και του Ελεύθερου είναι το αποτέλεσμα μιας εξελισσόμενης διαδικασίας μεταξύ διαδοχικών κυμάτων του κινήματος. Επιπλέον, η συμμετοχή μου στη δράση και στην οργάνωση του κινήματος τείνει να προχωράει παράλληλα με την ανάπτυξη της έρευνας. Ξεκίνησα να δραστηριοποιούμαι πολιτικά ως μέλος του παγκόσμιου κινήματος για δικαιοσύνη στις αρχές του 2000. Είδα ότι οι ΤΠΕ διαθέτουν μεγάλη δυναμική για την προώθηση της κοινωνικής δικαιοσύνης και έτσι ξεκίνησα να χτίζω “τεχνο-πολιτικά εργαλεία” για την υποστήριξη της κοινωνικής δράσης και προώθησα εγχειρήματα, τα οποία στηρίζονταν σε συμμετοχικούς τρόπους διαμοίρασης και τα οποία συστηματοποιούσαν και οικοδομούσαν τη γνώση που συνδέεται με τη δράση του κοινωνικού μετασχηματισμού. Σε κάποιο σημείο ένοιωσα την ανάγκη να διερευνήσω πως η υιοθέτηση των ΤΠΕ μετασχηματίζει τις οργανωτικές μορφές σε δικτυωμένα πολιτικά σχήματα και πως επιδρά η εξουσία σε αυτές τις μορφές. Πάνω σε αυτό το θέμα προώθησα τη συνεργατική έρευνα (networked-politics.info).

Παράλληλα ένοιωσα την ανάγκη να διερευνήσω τους κανόνες διακυβέρνησης της συνεργατικής διαδικτυακής παραγωγής γνώσης και συγκεκριμένα τα μοντέλα παροχής υποδομών και έτσι αποφάσισα να εκπονήσω τη διδακτορική μου διατριβή σε αυτό το θέμα (onlinecreation.info) και είναι κάτι πάνω στο οποίο ακόμα δουλεύω (http://cyber.law.harvard.edu/people/mfustermorell)[1]. Στο μεταξύ έγινα μέλος του κινήματος του ελεύθερου πολιτισμού και των ψηφιακών κοινών (κυρίως μέσω της Wikimedia και οργανώνοντας διάφορα σύνολα για την επιδραστικότητα του ελεύθερου πολιτισμού, μέσω του φόρουμ για τα ψηφιακά κοινά (digital-commons.net) και πιο πρόσφατα μέσω του OKFN-Spain). Όταν αναδύθηκε, το 2011, ένα νέο είδος κοινωνικών κινημάτων (Αραβική Άνοιξη, Ισπανοί “αγανακτισμένοι”, κίνημα Occupy Wall Street) προώθησα την οικοδόμηση δεσμών και διερεύνησα τις ομοιότητες και τις διαφορές μεταξύ των πρωτοβουλιών για τα ψηφιακά κοινά και τα “κοινωνικά κοινά”.

————————————————
* Το πρωτότυπο κείμενο τιτλοφορείται: “Ambivalence of openenness | Organisations and Power” και δημοσιεύτηκε στο The open book, Reaktio #3, The Open Knowledge Foundation, 2013.

** Η Mayo Fuster Morell είναι μεταδιδακτορικός στο Berkman Center for Internet and Society του Πανεπιστημίου του Χάρβαρντ και συντονίστρια έρευνας για το διαδίκτυο, τις πολιτικές και τα κοινά στο Ινστιτούτο Κυβερνητικών και Δημόσιων Πολιτικών του Αυτόνομου Πανεπιστημίου της Βαρκελώνης. Πρόσφατα ολοκλήρωσε τη διδακτορική της διατριβή με τίτλο “Διακυβέρνηση των διαδικτυακών κοινοτήτων δημιουργίας”

[1] H Mayo έχει ολοκληρώσει σήμερα τη διδακτορική της διατριβή στο University Institute in Florence με τίτλο “Governance of online creation communities. Provision of infrastructure for the building of digital commons”.

Tagged with: , ,

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

*