Τι έπεται για το ανοιχτό hardware και το σχεδιασμό;

του Peter Troxler*

Στους ώμους ενός Γίγαντα**

Μετάφραση: Βασίλης Χρυσός

Peter TroxlerΤο ανοιχτό hardware και ο ανοιχτός σχεδιασμός είναι κομμάτια μιας μεγαλύτερης ιδέας της έννοιας του ανοιχτού. Πρόκειται για την ιδέα ότι οι συγγραφείς, οι δημιουργοί και οι εφευρέτες δε χρειάζεται και δεν πρέπει να είναι υπερβολικά προστατευτικοί σχετικά με το ποιος επαναχρησιμοποιεί τα έργα τους, για ποιο λόγο και με ποιο τρόπο, αλλά θα πρέπει αντίθετα να θέλουν να διαθέσουν τα έργα τους ελεύθερα προς χρήση, τροποποίηση, διανομή και βάση για δημιουργία. Πρόκειται για την ιδέα ότι το να “στέκεσαι στους ώμους ενός γίγαντα” 1 είναι μια προτιμώμενη κατάσταση παραγωγής, διορατικότητας και δημιουργικότητας. Χτίζοντας πάνω σε εκείνα που έχουν ήδη δημιουργηθεί από άλλους δεν απαιτεί την ανακάλυψη του τροχού (των βασικών αρχών) από την αρχή.

Σε αυτό το κεφάλαιο προσεγγίζω την έννοια του ανοιχτού στο hardware και στο σχεδιασμό από μια προσωπική σκοπιά, αντί να προσπαθώ να σχηματοποιήσω ορισμούς. Χτίζοντας πάνω σε νεότερη έρευνά μου, περιγράφω την κατανόηση της “έννοιας του ανοιχτού πέρα από το λογισμικό” μέσω τριών σταδίων: εξερεύνηση, επεξήγηση και παρέκταση. Το κεφάλαιο τελειώνει με τις βασικές ερωτήσεις που μας απασχολούν βαθιά σήμερα όταν προγραμματίζουμε την κατασκευή ή εφαρμογή ανοιχτού hardware και ανοιχτού σχεδιασμού -πέρα από την υφιστάμενη ομάδα των συναινούντων “σπασίκλων”. Αλλά επιτρέψτε μου να ξεκινήσω με μια σύντομη σκιαγράφηση της αφετηρίας μου και του πως ασχολήθηκα με την έννοια του ανοιχτού, και, πιο συγκεκριμένα, του ανοιχτού hardware και ανοιχτού σχεδιασμού.

Το κίνητρό μου για να εργαστώ σε αυτό το πεδίο ξεκινάει χρονικά από αρκετά παλιά. Οι πιο πρώιμες αναμνήσεις σχετικά με την έννοια του ανοιχτού είναι από τα φοιτητικά μου χρόνια στην επιστήμη και μηχανική υπολογιστών τη δεκαετία του 1990, όταν εκτέθηκα αναπόφευκτα στο “φαινόμενο του ανοιχτού” και της κουλτούρας του hacking. Ήταν τα χρόνια των πρώτων πολέμων των browser, της διάσημης συνόδου ελεύθερου λογισμικού του O’Reilly, της υπόθεσης αντιμονοπωλιακής νομοθεσίας των Η.Π. εναντίον της Microsoft και των κακόφημων εγγράφων του Halloween -σημειώσεις που είχαν διαρρεύσει από τη Microsoft, οι οποίες χαρακτήριζαν το ανοιχτό λογισμικό ως “κοινή αντίληψη μεταξύ προγραμματιστών, η οποία συνιστά μακροχρόνια απειλή”. Έχοντας μεγαλώσει σε ένα κόσμο των επιστημών του ανθρωπισμού -οι γονείς μου συναντήθηκαν όταν σπούδαζαν αρχαίες γλώσσες- διαπίστωσα άμεσα τις παράλληλες γραμμές μεταξύ της ακαδημαϊκής κοινότητας και της έννοιας του ανοιχτού. Μια από τις πρώτες μου παρεμβάσεις στο θέμα ήταν σε ένα κατά τα άλλα χλιαρό σεμινάριο για την τεχνολογία και το διαδίκτυο, το Σεπτέμβριο του 2000, στο οποίο ήμουν συνδιοργανωτής. Ενώ οι συνάδελφοι παρουσίαζαν και συζητούσαν πρώιμα μυθιστορήματα για το διασυνδεδεμένο κείμενο (hypertext) και τα καινοφανή στοιχεία του διαδικτύου, ιδιαίτερα το Mark Amerika’s Grammatron, τους έκανα μια εισαγωγή στην έννοια του copyleft, στο astalavista.box.sk και σε άλλες, σκοτεινές πλευρές του διαδικτύου. Το θέμα στήθηκε και γύρω στο Πάσχα του 2000 στη Λουκέρνη της Ελβετίας οργανώσαμε το φεστιβάλ λογοτεχνίας “surf-sample-manipulate”. Ο Mark Amerika ήταν εκεί και αμέσως έγραψε ένα μικρό άρθρο για την πόλη, αντιγράφοντας από φυλλάδια τουριστικών γραφείων, ιστοσελίδες φορολογικών αρχών, το Μαρκ Τουέιν και τον Λέοντα Τολστόι. Ο Raymond Federman έπαιξε το Surfiction με τη μπάντα του Art | de Fakt.

Μια πιο πρόσφατη εμπειρία κρατάει από το χρόνο που πέρασα στο Waag Society, το think tank για τα μέσα στο Άμστερνταμ, όπου διετέλεσα διαχειριστής του προγράμματος για τη συμμετοχή του Amsterdam Fab Lab και του Waag Society στο κίνημα των Κοινών (Creative Commons). Αυτό πρέπει να ήταν το 2008: συζητάγαμε την πιθανή επέκταση του έργου του Creative Commons Netherlands στο σχεδιασμό και το hardware -και καταλήξαμε ότι για εκείνη την περίοδο ήταν εκτός των ορίων μας. Το Creative Commons Netherlands έχει μόλις πρόσφατα ξεκινήσει να προσεγγίζει με μικρά, προσεκτικά βήματα το θέμα.

Εξερεύνηση, Επεξήγηση, Παρέκταση

Η δική μου εξερεύνηση του φαινομένου της έννοιας του ανοιχτού ξεκίνησε το 2008 σε αυτό το πεδίο των νέων μέσων, όπου η άδεια Creative Commons είχε καταστεί μια δημοφιλής προέκταση των παραδοσιακών όρων copyright. Την ίδια χρονιά έλαβε μέρος ο πρώτος διαγωνισμός της ψηφιακής εποχής, ο οποίος αφιερώθηκε εξ ολοκλήρου στην ελεύθερη κουλτούρα, ο επονομαζόμενος Barcelona oXcars, μια μη-κερδοσκοπική εκδήλωση με περισσότερους από 100 καλλιτέχνες και επτά ώρες ασταμάτητης, ελεύθερης κουλτούρας. Όντως υπάρχουν αρκετές προβεβλημένες περιπτώσεις της βιομηχανίας της δημιουργίας -μουσικοί, κινηματογραφιστές, παραγωγοί ειδήσεων ή συλλέκτες κινούμενων εικόνων- στις οποίες όλοι χρησιμοποιούν ενεργά τις αρχές της έννοιας του ανοιχτού προκειμένου να πρωτοπορήσουν με το επιχειρηματικό τους μοντέλο και να κερδίσουν χρήματα.

Το βιβλίο “Ανοιχτός Σχεδιασμός Τώρα” (το οποίο δημοσίευσα το 2011 μαζί με κάποιους συνάδελφους από το Waag και το Premsela, το Ολλανδικό Ινστιτούτο Σχεδιασμού και Μόδας) είναι ένα σημαντικό στιγμιότυπο της παρούσας φάσης του ανοιχτού σχεδιασμού. Το βιβλίο ηθελημένα δεν προσπάθησε να παράξει μια περιγραφή για τον ορισμό του ανοιχτού σχεδιασμού και πιστεύω ότι πετύχαμε να συνταιριάξουμε ένα καλό και πολυποίκιλο σύνολο προσεγγίσεων: ο σκοπός ήταν να συμβάλλουμε στη συγκέντρωση διαφόρων προσεγγίσεων σχετικά με την κατανόηση των παραπάνω. Οι συγγραφείς του βιβλίου προσπάθησαν να βγάλουν άκρη σχετικά με το τι συμβαίνει “εκεί έξω”. Το βιβλίο δημιουργεί ένα γενικό πλαίσιο συνταιριάζοντας διαφορετικές οπτικές και προσεγγίσεις. Αυτό είναι ένα σημαντικό στοιχείο στην προσπάθεια εξήγησης της φύσης του ανοιχτού σχεδιασμού, η οποία στην ουσία θα πρέπει να είναι ένας διάλογος, όχι μονόλογος. Αυτός ο διάλογος συνεχίζεται μέσω μιας σειράς άλλων δημοσιεύσεων, οι οποίες ασχολούνται με τα ζητήματα του επιχειρηματικού μοντέλου, των υβριδικών συστημάτων καινοτομίας, τα οποία περιλαμβάνουν τόσο την ανοιχτή όσο και την κλειστή φιλοσοφία, και ακολουθώντας και κάμπτοντας τους κανόνες των καθεστώτων πνευματικής ιδιοκτησίας. Για αυτό το φαινόμενο έδειξε ενδιαφέρον ένα ποικίλο κοινό -από εκπαιδευτές μέχρι οικολόγους, από σχεδιαστές ως υπεύθυνους χάραξης πολιτικών. Γύρω από το θέμα του ανοιχτού σχεδιασμού και ανοιχτού hardware έχουν ξεκινήσει διάφορες πιο δομημένες συζητήσεις και διάλογοι, όπου γίνεται περαιτέρω προσπάθεια για να εξηγηθεί τι είναι ο ανοιχτός σχεδιασμός και το ανοιχτό hardware και τι σημαίνουν.

Το Φεστιβάλ Ανοιχτής Γνώσης (Open Knowledge Festival) του Ελσίνκι, το Σεπτέμβριο του 2012 ήρθε πάνω στην ώρα για να ξεκινήσει η μετάβαση από τη φάση της εξήγησης στη φάση της παρέκτασης -έστω και από θέση προσωρινή- του ανοιχτού σχεδιασμού και του ανοιχτού hardware (και εκείνων που πιστεύουμε ότι κατανοούμε όταν ακούμε αυτούς τους όρους), παρόλο που ακόμα βρισκόμαστε μακριά από ένα σημείο, για το οποίο θα μπορούσαμε να πούμε ότι ισχύει το “δως μοι πα στω και ταν γαν κινάσω”. Η διαδικασία εξερεύνησης και επεξήγησης θα πρέπει να συνεχιστεί και σε αυτή σίγουρα έχουν τη θέση τους εκείνες οι πολυποίκιλες συζητήσεις που έχουμε ξεκινήσει σχετικά με τον ορισμό του ανοιχτού σχεδιασμού και του ανοιχτού hardware. Ωστόσο οι ορισμοί δεν είναι ο σκοπός. Θα πρέπει να υπηρετήσουν ως μέσα το σκοπό της αντιμετώπισης των πραγματικών θεμάτων που αντιμετωπίζουμε στο ανοιχτό hardware και τον ανοιχτό σχεδιασμό. Θα προσπαθήσω να δώσω μια περίληψη των θεμάτων αυτών σε πέντε βασικά ερωτήματα, τα οποία παρουσίασα στο OKFestival και τα οποία ενσωμάτωσα στο γενικότερο πλαίσιο σε κάποια άλλα κείμενα.

Πέντε ερωτήματα για να μας προσδώσουν ώθηση

Στο γενικότερο πλαίσιο του ανοιχτού hardware υπάρχει η ανερχόμενη κοινότητα του Fab Lab, η οποία μπορεί να ιδωθεί ως αντιπρόσωπος του γενικότερου οικοσυστήματος του ανοιχτού σχεδιασμού και του ανοιχτού hardware. Αυτή η κοινότητα αντιμετωπίζει μερικές ενδιαφέρουσες προκλήσεις, τυπικές για το όλο οικοσύστημα, οι οποίες μπορούν να συνοψιστούν στο ερώτημα: πως μπορούν να βρεθούν επαρκείς μορφές οργάνωσης και θεσμοποίησης. Στον ίδιο το σχεδιασμό, η έννοια του ανοιχτού μπορεί να αντιμετωπιστεί είτε ως μαζική διαταραχή στην υφιστάμενη πρακτική ή ως ένα νέο μέλλον, το οποίο θα ήθελαν να δημιουργήσουν οι σχεδιαστές. Δεν είναι μόνο το ότι όλες εκείνες οι εξελίξεις συσχετίζονται μεταξύ τους. Λαμβάνουν επίσης χώρα σε ένα παγκόσμιο οικονομικό γενικό πλαίσιο το οποίο έχει σημαδευτεί από οικονομική και οικολογική κρίση. Αυτή η κρίση θα οδηγήσει -εάν πιστέψουμε το Jeremy Rifkin- σε μια τρίτη βιομηχανική επανάσταση, η οποία θα επηρεάσει καθοριστικά τη σχεδίαση και κατασκευή των υλικών (hardware).

Σκεφτόμενος το μέλλον του ανοιχτού hardware και του ανοιχτού σχεδιασμού, αισθάνομαι ότι θα πρέπει να δώσουμε απάντηση σε πέντε βασικά ερωτήματα. Τα ερωτήματα αυτά έχουν επηρεαστεί καθοριστικά από το βιβλίο “Understanding Knowledge as Commons” (2007) των Elinor Ostrom και Charlotte Hess. Δεν αφορούν τόσο στο τι είναι το ανοιχτό hardware και ο ανοιχτός σχεδιασμός. Αντίθετα, αναδεικνύουν μερικούς βαθείς προβληματισμούς στην προσπάθειά μας για οργάνωση και τακτοποίηση ενός κόσμου, στον οποίο το ανοιχτό hardware και ο ανοιχτός σχεδιασμός παίζουν ένα καθοδηγητικό ρόλο στον προτιμώμενο ανοιχτό τρόπο παραγωγής, διορατικότητας και δημιουργικότητας:

  • Πως μπορούμε να χτίσουμε αποτελεσματικές μορφές συλλογικής δράσης και αυτο-οργάνωσης;
  • Πως μπορούμε να απελευθερωθούμε από τα παραδοσιακά συστήματα και να σχεδιάσουμε με δημιουργικότητα νέα συστήματα, τα οποία αξιοποιούν τις νέες δυνατότητες;
  • Πως μπορούμε να προστατέψουμε τα ενδιαφέροντα και τη δημιουργική ελευθερία των ατόμων, εξασφαλίζοντας ταυτόχρονα ευρεία πρόσβαση στη νέα γνώση, στις διαδικασίες και στα προϊόντα;
  • Πως μπορούμε κατάλληλα και αποτελεσματικά να δημιουργήσουμε και να αιχμαλωτίσουμε αξία;
  • Πως μπορούμε να επιτύχουμε ισότητα και δικαιοσύνη;

Θα ήταν παράτολμο να προσπαθήσω να απαντήσω όλα αυτά τα ερωτήματα σε αυτό το κεφάλαιο. Ωστόσο, έχω σκοπό να παρουσιάσω κάποιες αρχικές, δειλές σκέψεις σχετικά με το πού μπορούμε να αναζητήσουμε τις απαντήσεις.

Οι βέλτιστες πρακτικές που έχουν συλλεχθεί από κοινωνικούς επιστήμονες τις τελευταίες δεκαετίες μπορούν να μας δώσουν παραδείγματα αποτελεσματικών μορφών συλλογικής δράσης και αυτο-οργάνωσης. Ωστόσο, στην προσπάθεια εφαρμογής αυτών των ιδεών είναι καθοριστικό εμείς, ως κοινότητα, να αναλάβουμε οι ίδιοι την ευθύνη και να μη βασιστούμε στις συμβουλές “εξωτερικών επαγγελματιών”. Αυτοί είναι ίσως απαραίτητοι σε περιπτώσεις όπου η σκέψη και η πράξη, ο σχεδιασμός και η υλοποίηση είναι δομικά διακριτά, όπως συμβαίνει με τις παραδοσιακές κατασκευαστικές βιομηχανίες. Σε μια κατάσταση όπου ο σχεδιαστής – δημιουργός είναι το κυρίαρχο παράδειγμα, οι νέες λύσεις θα πρέπει να προκύψουν εκ των έσω, από τους ομότιμούς μας, οι οποίοι συμβάλλουν και είναι στην ουσία και οι ίδιοι τμήμα του κινήματος του ανοιχτού σχεδιασμού και του ανοιχτού hardware.

Τα παραδοσιακά συστήματα οργάνωσης αυτού που κάνουμε -έρευνα με βάση την παρατήρηση, θεωρίες με βάση την καθοδήγηση, ιεραρχικό μοντέλο οργάνωσης, εξουσία και επηροή ως συνάρτηση των θεσμικών αξιωμάτων- έχουν ολοφάνερα αποτύχει να δημιουργήσουν σήμερα νέες λύσεις. Οι νέοι, σύγχρονοι τρόποι οργάνωσης θα επιλέξουν διαφορετικές προσεγγίσεις: συμμετοχική έρευνα, ενεργά συμμετοχικές υποτροφίες, παράπλευρη εξουσία και αξιοκρατία. Αυτά όλα, ωστόσο, συνεπάγονται την εξερεύνηση του αγνώστου (ή λίγο γνωστού) και πρέπει να είμαστε προετοιμασμένοι για ένα ταξίδι διαρκούς δοκιμής-και-σφάλματος και του “αέναου προσωρινού”.

Προκειμένου να προστατέψουμε τα συμφέροντα και τη δημιουργική ελευθερία των ατόμων θα χρειαστεί να επανακαθορίσουμε αυτά τα ενδιαφέροντα και τις ελευθερίες -η υφιστάμενη κατανόηση και προπαγάνδα προβάλλουν ως αποκλειστικό ενδιαφέρον την αποτελεσματικότητα στη χρηματιστική σφαίρα, ενώ η έρευνα και πρακτική σκιαγραφούν μια πιο ποικιλόμορφη εικόνα της αποτελεσματικότητας: ηδονικές απολαβές, αλτρουισμός, θετικές επιδράσεις της μάθησης σε μελλοντικές απολαβές (απολαβές από επένδυση σε ανθρώπινο κεφάλαιο – Mincerian earnings), υστεροφημία και σημειολογικές επιδράσεις. Σε ένα τέτοιο νέο περιβάλλον η αντιγραφή θα ήταν στην ουσία επιθυμητή (και υπάρχουν όντως απόψεις στο σχεδιασμό, όπου η αντιγραφή θεωρείται θεμιτή πρακτική, όπως πχ στη μόδα).

Η δημιουργία και η κατάκτηση της αξίας, ιδιαίτερα της χρηματιστικής, συζητιέται τυπικά υπό την ενότητα “επιχειρηματικά μοντέλα”. Ωστόσο, πολλές συζητήσεις επιχειρηματικών μοντέλων κυριαρχούνται ακόμα από τον παλιό τρόπο σκέψης της “οικονομίας κλίμακας”, η οποία προσεγγίζει το θέμα από τη μεριά της προσφοράς. Και αυτό δεν είναι περίεργο -είναι πολύ ευκολότερο να ρωτήσει κανείς πόσο θα ήταν διατεθειμένοι οι άνθρωποι να πληρώσουν (εάν ενδιαφέρονται να αγοράσουν) για αυτό που έχω να τους προσφέρω, αντί να αναπλαισιώσουν την ερώτηση, για παράδειγμα ως εξής: για ποιο προϊόν θα ήταν διατεθειμένοι οι άνθρωποι να πληρώσουν; Και είμαστε στην πράξη ικανοί να προμηθεύσουμε αυτό για το οποίο θα πλήρωνε ο κόσμος;

Η τελευταία ερώτηση σχετικά με την ισότητα και τη δικαιοσύνη ανοίγει ένα πολύ ευρύτερο πεδίο. Ο Yochai Benkler και η Helen Nissenbaum ξεκίνησαν αυτή τη συζήτηση στο άρθρο τους “Commons-based Peer Production and Virtue”, το οποίο δημοσιεύτηκε το 2006, και στο οποίο επιχειρηματολογούν ότι οι ανοιχτές δραστηριότητες δεν είναι μόνο μια έκφραση της αρετής κάποιου χαρακτήρα, αλλά στην ουσία συνιστούν ένα πεδίο εκπαίδευσης πάνω στην αρετή. Για να το εκφράσω ισχυρότερα, προειδοποιούν για μια απειλή παράλειψης: “Μπορεί να χάσουμε την ευκαιρία να ωφεληθούμε από ένα διακριτό κοινωνικο-τεχνικό σύστημα, το οποίο προάγει όχι μόνο την πολιτιστική και πνευματική παραγωγή, αλλά συνιστά ένα τόπο συνάντησης για την ανάπτυξη του ανθρώπινου χαρακτήρα.”

Ωστόσο, είμαι πεπεισμένος ότι η αρετή δεν είναι εγγυημένη με έναν αυτόματο τρόπο, απλά και μόνο από την έννοια του ανοιχτού, και ότι για το ταξίδι προς εκείνο το φαντασιακό καλύτερο κόσμο χρειαζόμαστε δύο ουσιώδεις ποιότητες: (1) να είμαστε προετοιμασμένοι να εκπλαγούμε και να τολμάμε να αποτύχουμε, και (2) να στεκόμαστε κριτικά απέναντι στις επιλογές και τις αποφάσεις μας, σχετικά με το αν πληρούν τις προϋποθέσεις της ισότητας και της δικαιοσύνης. Και είμαι βέβαιος ότι πιθανότατα θα διαφωνήσουμε, αν και ελπίζω ότι αυτό θα γίνει με ένα δημιουργικό τρόπο.

[1] αρχικά καταγράφηκε το δωδέκατο αιώνα και αποδόθηκε στον Bernard του Chartres, συχνά αποδίδεται και στον Ισαάκ Νεύτωνα, πχ στο British 2-pound-coin, το οποίο μελετήθηκε από τον Robert K. Merton και εκλαϊκεύτηκε από το Google Scholar

————————————————
* Ο Peter Troxler είναι καθηγητής – ερευνητής στο θέμα της επανάστασης στη βιομηχανοποίηση στο Πανεπιστήμιο Εφαρμοσμένων Επιστημών του Rotterdam. Το πεδίο έρευνάς του είναι η επίπτωση των άμεσα διαθέσιμων ψηφιακών τεχνολογιών κατασκευής και η πρακτική σχεδιασμού και κατασκευής των “fabbers” και “makers” πάνω στις δημιουργικές και κατασκευαστικές βιομηχανίες, και η ανάδυση των δικτυωμένων συνεργατικών παραδειγμάτων και επιχειρησιακών μοντέλων, τα οποία βασίζονται στις αρχές της έννοιας του ανοιχτού.

** Το πρωτότυπο κείμενο τιτλοφορείται: “What’s next for open hardware and design? | On Giant’s Shoulders” και δημοσιεύτηκε στο The open book, Reaktio #3, The Open Knowledge Foundation, 2013.

Tagged with: ,

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

*