Η ηθική των hacker, ανοιχτότητα και βιωσιμότητα

του Jorge Luis Zapico *

“Κατσαβιδιάζοντας” (Hands-on) **

Μετάφραση: Βασίλης Χρυσός

Jorje Luis ZapicoΗ βιωσιμότητα είναι μια κανονιστική έννοια, η οποία οικοδομείται πάνω σε ιδέες όπως η δικαιοσύνη, η ισότητα και η υπευθυνότητα, και βασίζεται στην ανθρώπινη κουλτούρα και στην κοινωνία. Οι υπολογιστές, το διαδίκτυο και οι τεχνολογίες, που παίζουν κεντρικό ρόλο στο σημερινό κοινωνικό παράδειγμα της πληροφοριακής κατανάλωσης, επίσης δεν είναι ελεύθερα αξιών. Ενσωματώνουν κανονιστικές αξίες και μια κουλτούρα, τα οποία μπορούν να κατανοηθούν αμφότερα από τις ιστορικές απαρχές της τεχνολογίας και την υφιστάμενη κοινότητα γύρω της. Ωστόσο, το έργο που συνδυάζει τεχνολογία υπολογιστών και βιωσιμότητα έχει προσανατολιστεί προς πρακτικές εφαρμογές για τη λύση πρακτικών προβλημάτων και έχει παραβλέψει τις πιο κανονιστικές και ηθικές προοπτικές. Η έρευνα πάνω στην Τεχνολογία Πληροφορικής των Υπολογιστών (ICT) για τη Βιωσιμότητα, την Πράσινη Τεχνολογία Πληροφορικής (IT) ή τo Βιώσιμo Σχεδιασμό Διεπαφής Ανθρώπου – Υπολογιστή (HCI) έχει εστιάσει είτε στην κατανόηση της αρνητικής, άμεσης επίπτωσης του hardware, όπως η κατανάλωση ενέργειας του διαδικτύου και η παραγωγή ηλεκτρονικών αποβλήτων, ή στις εφαρμογές για τη χρήση της τεχνολογίας με βιώσιμο τρόπο, όπως η αύξηση της αποδοτικότητας των συστημάτων και η ενίσχυση της ελάττωσης χρήσης υλικών (dematerialization) ή η πυροδότηση συμπεριφορικής αλλαγής. Οι υπολογιστές και το διαδίκτυο αντιμετωπίζονται είτε ως ένα σύστημα το οποίο προσπαθούμε να κατανοήσουμε, ή ως εργαλεία που μπορούν να χρησιμοποιηθούν για κάποιο σκοπό.

Το σύνολο αξιών που έχουν υπάρξει κεντρικές στην ανάπτυξη του προσωπικού υπολογιστή όπως τον γνωρίζουμε είναι η ηθική των hacker. Το να είσαι hacker σημαίνει να είσαι κάποιος που “προγραμματίζει με ενθουσιασμό”, που πιστεύει ότι η χρήση του υπολογιστή και η κοινοποίηση της πληροφορίας είναι θετικές, καλές έννοιες και ότι είναι ηθικό του καθήκον να διευκολύνει την πρόσβαση. Αυτό δε θα πρέπει να συγχέεται με τη χρήση του όρου όπως χρησιμοποιείται στα μέσα και στη λαϊκή κουλτούρα, όπου είναι κυρίως συνδεδεμένος με την ηλεκτρονική εγκληματικότητα -ειδήμονες στους υπολογιστές, οι οποίοι κλέβουν αριθμούς πιστωτικών καρτών και εισβάλλουν σε συστήματα ασφαλείας. Η ηθική του hacker ξεκίνησε από το MIT και αναπτύχθηκε στον ακαδημαϊκό χώρο κατά τη διάρκεια του δεύτερου μισού του 19ου αιώνα (βλ. την ιστορική καταγραφή από τον Levy στο “Hackers, Heroes of the Computer Revolution” και από Reymond το “Brief History of Hackerdom”), και περιλαμβάνει ένα σύνολο αξιών και νορμών, οι οποίες ενσωματώθηκαν στη δουλειά τους:

  1. Η προστακτική του “κατσαβιδιάσματος”: η πρόσβαση στους υπολογιστές θα πρέπει να είναι απεριόριστη και ολοκληρωτική.
  2. Όλη η πληροφορία θα πρέπει να είναι ελεύθερη.
  3. Μην έχεις εμπιστοσύνη στην εξουσία, προώθησε την αποκέντρωση.
  4. Οι hackers θα πρέπει να κρίνονται από τη δουλειά τους, όχι από “ανόητα” κριτήρια, όπως τα πτυχία τους, η ηλικία ή η ράτσα τους.
  5. Μπορείς να δημιουργήσεις τέχνη και ομορφιά σε έναν υπολογιστή.
  6. Οι υπολογιστές μπορούν να αλλάξουν τη ζωή σου (και τον κόσμο) προς το καλύτερο.

Η ηθική του hacker είναι παρούσα σε πολλές από τις τεχνολογίες πληροφορικής που χρησιμοποιούμε σήμερα, ειδικά στο διαδίκτυο, το οποίο έχει τις αξίες της ηθικής των hacker στον πυρήνα του, καθώς και στις τεχνολογίες και στις υπηρεσίες που το περιβάλλουν. Το λογισμικό ανοιχτού κώδικα, όπως το Linux, ο Firefox ή το Android, χρησιμοποιείται από εκατομμύρια χρήστες και έχει αποδειχτεί πως είναι ένα επιτυχημένο μοντέλο με βάση εγγενή κίνητρα. Η ανοιχτότητα της πληροφορίας, για παράδειγμα στη χρήση των αδειών creative commons και των ανοιχτών δεδομένων, γίνεται επίσης ευρέως αποδεκτή. Για παράδειγμα η διαδικτυακή υπηρεσία φωτογραφιών Flickr φιλοξενεί πλέον περισσότερες από 200 εκατομμύρια εικόνες με άδεια creative commons. Στα πρόσφατα χρόνια έχει υπάρξει μία αναγέννηση του όρου hack, ο οποίος μαζί με τον όρο hacker χρησιμοποιείται με την έννοια της κοινοποίησης πληροφορίας, της τροποποίησης του hardware, της αλλαγής μέσω “κατσαβιδιάσματος”, και χρησιμοποιούνται όχι μόνο σε δραστηριότητες που σχετίζονται με υπολογιστές, αλλά επίσης και σε προσωπική ανάπτυξη, στην κατασκευή επίπλων ή στην κηπουρική. Αυτές οι κοινότητες δεν κάνουν hack με την παραδοσιακή έννοια του όρου, αλλά μοιράζονται τις αρχές της ανοιχτότητας και της δημιουργικότητας της ηθικής των hacker. Η ηθική αυτή, όπως ορίζεται από το Jargon File, το πρωτεύον έγγραφο, δεν περιλαμβάνει μόνο -αλλά επίσης υποδέχεται- κάθε είδους δραστηριότητα, η οποία δε σχετίζεται με υπολογιστές, ως τμήμα της κοινότητας των hacker, “ένας ειδήμονας ή ενθουσιώδης με οτιδήποτε άνθρωπος”.

Στο βιβλίο του “The Hacker Ethic” ο Pekka Himanen επιχειρηματολογεί ότι οι αξίες των hacker αντιπροσωπεύουν μια διαφορετική ηθική της εργασίας, η οποία προκαλεί την αντίστοιχη κυρίαρχη προτεσταντική ηθική. Ο Himanen ασχολείται με τη σημερινή επικράτηση της προτεσταντικής ηθικής, όπως ορίζεται από τον Weber στο βιβλίο του “The Protestant Ethic and the Spirit of Capitalism“, ανιχνεύοντας την καταγωγή της στα μοναστήρια. Σύμφωνα με την ηθική αυτή, η εργασία αντιμετωπίζεται ως καθήκον που πρέπει να εκτελεστεί, για να εκτελεστεί. Ο σκοπός της εργασίας δεν είναι να ολοκληρωθεί κάτι, αλλά να “ταπεινώσει την ψυχή του εργάτη αναγκάζοντάς τον να κάνει οτιδήποτε τον προστάζουν”. Μερικά από τα καθοριστικά χαρακτηριστικά είναι η εμφάνιση του ρολογιού και οι συγκεκριμένες ώρες για έλεγχο, το χρήμα ως το κυρίως κίνητρο, η έννοια της υπεραπασχόλησης ως status symbol και η αφαίρεση της χαράς από την εργασία. Αυτή η προτεσταντική ηθική είναι πλέον κοσμική και κεντρική στο καπιταλιστικό σύστημα. Το βιβλίο ορίζει την ηθική των hacker για την εργασία σε αντίστιξη ως προς την προτεσταντική ηθική, προσδιορίζοντας τις απαρχές της στον ακαδημαϊκό χώρο. Τα καθοριστικά χαρακτηριστικά είναι η διάθεση άπλετου χρόνου (σχόλη) και η δυνατότητα να οργανώσει κανείς το χρόνο του όπως επιθυμεί. Το βασικό κίνητρο δεν είναι το χρήμα, αλλά το πάθος. Η εργασία δε γίνεται προς χάρην της εργασίας της ίδιας, αλλά για τη συλλογική δημιουργία ενός πολύτιμου αγαθού. Για το καλό, για τη φήμη, για τη χαρά του πράγματος. Αυτή η ηθική της εργασίας δεν πηγαίνει κόντρα στην ίδια την εργασία -ο Himanen παρουσιάζει την προ-προτεσταντική ηθική της εργασίας, η οποία είχε στο κέντρο την απόλαυση- αλλά εγκαταλείπει τη διττότητα της εργασίας και της απόλαυσης, εστιάζοντας ξανά την κινητήριο δύναμη στο πάθος. Η ανοιχτότητα της πληροφορίας παρουσιάζεται από τον Himanen ως βασική έννοια για την ηθική των hacker, συνδέοντάς την ξανά με τον ακαδημαϊκό χώρο ως πρότυπο. Άλλες σημαντικές έννοιες είναι η ελευθερία του λόγου, η ιδιωτικότητα, το πάθος και η δημιουργικότητα.

Αν και πολλά προβλήματα βιωσιμότητας είναι πρακτικά, όπως η μείωση εκπομπών του διοξειδίου του άνθρακα ή της μόλυνσης, η ίδια η βιωσιμότητα είναι μια κανονιστική έννοια, η οποία βασίζεται σε αξίες. Αφορά στη δικαιοσύνη, τόσο την παρούσα όσο και τη διαχρονική, και στο πως θέλουμε να είναι η κοινωνία για μας τους ανθρώπους. Η Βιωσιμότητα δεν αφορά μόνο σε τεχνολογικές λύσεις. Απαιτεί μια ευρύτερη αλλαγή στο πως κάνουμε τα πράγματα, πως και γιατί εργαζόμαστε, πως χειριζόμαστε τη γνώση και πως καινοτομούμε. Η ηθική των hacker παρέχει μια εναλλακτική ηθική εργασίας, η οποία προκαλεί το κατεστημένο και μπορεί να έχει σημαντική συμβολή στη βιωσιμότητα. Η ανοιχτότητα και η προσέγγιση του “κατσαβιδιάσματος” είναι δύο βασικές έννοιες, οι οποίες μπορούν να θεωρηθούν οι πιο σχετικές με τη βιωσιμότητα.

Η ανοιχτότητα της πληροφορίας υπάρχει στον πυρήνα της ηθικής των hacker. Η έννοια του ανοιχτού, η ανοιχτή γνώση, τα ανοιχτά δεδομένα και τα creative commons έχουν δείξει ότι υπάρχουν εναλλακτικοί τρόποι αντιμετώπισης της πληροφορίας, βασισμένοι στη δημιουργία και βελτίωση των κοινών, βασισμένοι στη συνεργασία στα πλαίσια μιας κοινότητας. Έχουν προκαλέσει το κατεστημένο των υφιστάμενων μοντέλων επιχειρηματικότητας και έχουν επίσης αποδείξει στην πράξη ένα πιο αποτελεσματικό τρόπο εργασίας. Η Βιωσιμότητα και τα προβλήματα όπως η κλιματική αλλαγή είναι το πιο κακό πρόβλημα που έχουμε να αντιμετωπίσουμε. (Η λύση του) θα απαιτήσει τη συνεργασία της κοινωνίας, τη συλλογική δημιουργία νέας γνώσης και την εφαρμογή νέων τρόπων να κάνουμε τα πράγματα. Δεν έχουμε το χρόνο να τσακωνόμαστε μεταξύ μας για σήματα κατατεθέντα. Χρειαζόμαστε ανοιχτά δεδομένα για την κατάσταση του πλανήτη, χρειαζόμαστε διαφάνεια σχετικά με τις εκπομπές και την επίδραση των προϊόντων και των βιομηχανιών, χρειαζόμαστε ανατροφοδότηση και απόδοση ευθυνών. Χρειάζεται να εξάγουμε ανοιχτές άδειες σε άλλες βασικές περιοχές για μια βιώσιμη κοινωνία, όπως κάνουν με την αρχιτεκτονική οι άνθρωποι της Αρχιτεκτονικής για την Ανθρωπότητα, όπως κάνουν ιδρύματα σαν το MIT και το Harvard με την εκπαίδευση, όπως κάνουν άνθρωποι σαν την Vandana Shiva, οποία προωθεί και ασκεί πίεση για τους σπόρους και την παραδοσιακή γνώση.

Μαζί με την ανοιχτότητα, η προστακτική για το “κατσαβίδιασμα” είναι κεντρική στην ηθική των hacker. Αυτή απευθύνεται τόσο στην ανάγκη να έρθουν οι υπολογιστές προς τον κόσμο, όσο και στην έμφαση της δουλειάς στην πράξη με αυτά τα συστήματα, ως τρόπο μάθησης και επίδειξης ιδεών. Η ερώτηση της πρόσβασης έρχεται από την εποχή όπου οι υπολογιστές ήταν σπάνια μηχανήματα, ακόμα και σε ιδρύματα όπως το MIT, τα οποία διέπονταν από ισχυρό κανονιστικό πλαίσιο και γραφειοκρατία, αλλά συνεχίζει να υπάρχει ακόμα σε πολλές περιοχές και κοινωνικές ομάδες, οι οποίες στερούνται ακόμα και σήμερα πρόσβαση στην τεχνολογία και στη διασύνδεση. Αυτές οι αξίες των hacker για τη διάθεση των υπολογιστών στις μάζες γίνονται εμφανείς σε έργα για τη μείωση του ψηφιακού χάσματος, όπως το One Laptop Per Child (OLPC). Η προστακτική για το “κατσαβίδιασμα” συνεχίζει να είναι μια από τις κεντρικές ιδέες της ηθικής των hacker. Οι hacker εστιάζουν στα αποτελέσματα και όχι στις ιδέες. Έχεις μια καλή ιδέα; Κούνησε τα δάκτυλά σου και προγραμμάτισέ την. Θέλεις να υπερασπιστείς την έννοια του ανοιχτού; Σκάσε και δείξ’ τους τον κώδικα. Γέμισε με ενθουσιασμό και φτιάξε πράγματα. Αυτή η φιλοσοφία είναι εξόφθαλμα ορατή στις κοινότητες των hacker, όπως η κουλτούρα του δημιουργού, οι δράσεις όπως τα hackathons και οι γιορτές προγραμματισμού (code fests), αλλά ακόμα και στον τρόπο που δουλεύουν οι επιχειρηματίες και οι εταιρίες του διαδικτύου. Στην ηθική των hacker υπάρχει ακόμα η πίστη ότι “οι υπολογιστές μπορούν να αλλάξουν τη ζωή σου (και τον κόσμο) προς το καλύτερο”. Αυτή η πίστη ενισχύεται από τον ταχύτατο μετασχηματισμό που έχει επιτευχθεί από την τεχνολογία των υπολογιστών τις τελευταίες δεκαετίες, καθιστώντας διαθέσιμους τους υπολογιστές στις μάζες, από την εκθετική ανάπτυξη του διαδικτύου, το οποίο εκτείνεται πλέον σε δισεκατομμύρια χρήστες και γίνεται κεντρικό στοιχείο του τρόπου επικοινωνίας της κοινωνίας, και από το γεγονός ότι τα κινητά τηλέφωνα έχουν καταστεί η πιο διαδεδομένη τεχνολογική συσκευή στην ιστορία. Όλοι αυτοί οι μετασχηματισμοί βασίζονται σε μια πρακτική προσέγγιση, μια πίστη ότι “ο καλύτερος τρόπος να προβλέψεις το μέλλον είναι να το εφεύρεις”. Αυτή η έμφαση στο να κάνεις πράγματα είναι πολύ σχετική με τη βιωσιμότητα. Χρειάζεται να αλλάξουμε το πως λειτουργεί η κοινωνία, χρειάζεται να βελτιώσουμε την τεχνολογία και να προχωρήσουμε από τη συζήτηση στην πράξη.

Οι υπολογιστές, το διαδίκτυο και οι νέες τεχνολογίες μπορούν να παίξουν ένα σημαντικό ρόλο στην πορεία προς τη βιωσιμότητα. Ισχυρίζομαι ότι ο ρόλος τους εκτείνεται πέρα από τις τεχνικές εφαρμογές και δεν περιορίζεται σε αποτελέσματα όπως μεγαλύτερη αποδοτικότητα ή καλύτερη επικοινωνία. Ο νέος τρόπος να κάνουμε πράγματα, ο οποίος ενσωματώνεται στην ηθική των hacker, παρουσιάζει μια πρόκληση απέναντι στο κατεστημένο. Οι αξίες του πάθους και της δημιουργικότητας, της ανοιχτότητας και της κοινοποίησης, η δημιουργία των κοινών, ο προσανατολισμένος προς την κοινότητα τρόπος σκέψης και η προσέγγιση του “κατσαβιδιάσματος” θα πρέπει να συνιστούν σημαντικές αξίες για μια βιώσιμη κοινωνία. Πρέπει να συνεχίσουμε να προάγουμε αυτές τις αξίες, να συνεχίσουμε να επιδεικνύουμε πως μπορούν να δημιουργήσουν μια καλύτερη κοινωνία. Χρειάζεται να ανοίξουμε τη γνώση, να πρωτοτυπήσουμε και να κινηθούμε με δοκιμές και επαναλήψεις προς τη βιωσιμότητα. Και πρέπει να το κάνουμε γρήγορα.

——-

* Ο Jorge L. Zapico δουλεύει σαν ερευνητής στο Κέντρο για Βιώσιμες Επικοινωνίες, στο Royal Institute of Technology της Στοκχόλμης, όπου συν-ηγείται του προγράμματος “From Data to Sustainable Practices”. Έχει ένα διεπιστημονικό υπόβαθρο, ανάμιξη της επιστήμης των υπολογιστών και της βιωσιμότητας, και η έρευνά του εστιάζει στη σύγκλιση των δύο αυτών περιοχών.

** Το πρωτότυπο κείμενο τιτλοφορείται: “Hacker ethic, openness and sustainability | Hands-on” και δημοσιεύτηκε στο The open book, Reaktio #3, The Open Knowledge Foundation, 2013.

Tagged with: , ,

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

*