Ανοιχτά πολιτισμικά δεδομένα

Ξεκλειδώνοντας τη Γνώση του Κόσμου*

από τον Joris Pekel**

Ανοίγοντας τα GLAM***

Μετάφραση: Βασίλης Χρυσός

Joris PekelΧιλιάδες οργανισμοί ψηφιοποιούν εκατομμύρια από τα πολιτιστικά τους αντικείμενα. Πλήρη αρχεία στα οποία μέχρι πρότινος μπορούσε κανείς να έχει πρόσβαση μόνο στο κτίριο που βρίσκονταν, τώρα διατίθενται σε οποιονδήποτε ανά τον κόσμο διαθέτει σύνδεση στο διαδίκτυο. Οι συνέπειες αυτής της στροφής είναι τεράστιες και έχουμε μόλις ξεκινήσει να ανακαλύπτουμε τις δυνατότητες. Οι ρόλοι των αρχειοφυλάκων και των διευθυντών μουσείων εξελίσσονται από εκείνον του συλλέκτη και του συντηρητή στο ρόλο του εκδότη όλης της παγκόσμιας μνήμης.

Η στροφή από τα αποκομμένα ιδρύματα σε συνδεδεμένες συλλογές ανά τον κόσμο έχει τεράστιες επιπτώσεις στους ρόλους των πολιτιστικών ιδρυμάτων, με σημαντικά ζητήματα που πρέπει να ξεπεραστούν. Σε αυτή τη σύντομη έκθεση θα δώσω μια σύντομη περιγραφή για το τι συμβαίνει σήμερα στο χώρο των ανοιχτών πολιτισμικών δεδομένων και γιατί αυτό είναι σημαντικό για τα πολιτισμικά ιδρύματα, αλλά και για το κοινό.

Όπως ανέφερα προηγουμένως, ψηφιοποιείται πολύ υλικό και δημιουργούνται τεράστιες ποσότητες καταγραφών με μετα-δεδομένα. Όλο και περισσότερα ιδρύματα παρέχουν ηλεκτρονική πρόσβαση στις συλλογές τους μέσω των site τους και ο καθένας μπορεί να περιηγηθεί σε αυτές. Αυτή είναι μια θετική εξέλιξη, ωστόσο, συνεχίζει να διατηρεί τα σιλό μέσα στα οποία είναι εγκλωβισμένα τα ιδρύματα και δεν αξιοποιεί πλήρως τη δυναμική του web. Το άνοιγμα των δεδομένων δεν επιτρέπει μόνο την επισκόπηση των συλλογών, αλλά επίσης τους δίνει τη δυνατότητα να συνδεθούν, να αποτελέσουν τις πηγές κοινής αναζήτησης και να χρησιμοποιηθούν για να αφηγηθούμε την ιστορία του κόσμου με έναν τρόπο που δεν ήταν δυνατός ποτέ πριν.

Αυτή είναι ακριβώς η φιλοδοξία του προγράμματος Europeana. Μέχρι σήμερα έχει συγκεντρώσει τα αρχεία με μετα-δεδομένα από 2.200 διαφορετικά πολιτιστικά ιδρύματα της Ευρώπης, αθροίζοντας πάνω από 20 εκατομμύρια καταγραφές. Διαθέτοντάς τα μέσω του site του και -κυρίως- μέσω του API, επιτρέπει στον κόσμο να αναζητήσει έργα τέχνης από διάφορες συλλογές, να δημιουργήσει χρονοσειρές ιστορικών περιόδων, να συνδυάσει τα έργα με άλλες ανοιχτές πηγές όπως το Wikipedia και πολλά περισσότερα. Λόγω του ότι τα δεδομένα διατίθενται υπό ανοιχτή άδεια, το κοινό μπορεί να τα πάρει και να τα επαναχρησιμοποιήσει με τρόπους που είναι αδύνατοι, ή απλά αδιανόητοι, για τους οργανισμούς. Χαρακτηριστικά αποτελέσματα από τέτοια χρήση είναι η επισύναψη ετικετών (tagging) σε έργα τέχνης, η αφαίρεση σφαλμάτων από μετα-δεδομένα, η προσθήκη προσωπικών αφηγήσεων, η κατασκευή νέων εφαρμογών που χρησιμοποιούν αυτά τα δεδομένα και πολλά περισσότερα. Οι ανοιχτές εικόνες που αναρτήθηκαν στο Wikipedia αύξησαν μαζικά την κίνηση προς τα έργα τέχνης και τους οργανισμούς. Όλο αυτό έγινε από το κοινό.

Όλα τα παραπάνω είναι δυνατά εάν όλα τα δεδομένα που συγκεντρώνονται από το Europeana έχουν άδεια ανοιχτής χρήσης χωρίς περιορισμούς. Για το λόγο αυτό, το Σεπτέμβριο του 2012 το Europeana έλαβε τη θαρραλέα απόφαση να δέχεται μόνο εκείνα τα μετα-δεδομένα, τα οποία έχουν αποποιηθεί των δικαιωμάτων χρήσης, υπό την άδεια CCo δημόσιου τομέα****. Ο Harry Verwayen του Europeana ανακοίνωσε αυτή την είδηση δημόσια κατά τη διάρκεια του OKFestival στο ακροατήριο και σε όλο τον κόσμο -ένα σημαντικό ορόσημο για τα ανοιχτά πολιτιστικά δεδομένα.

Μια ερώτηση που διατυπώνεται συχνά από πολιτιστικά ιδρύματα είναι πως μπορεί να συνεχίσει να είναι σχετική η ύπαρξή τους. Γιατί θα πρέπει να συνεχίσουν να υπάρχουν τα ιδρύματα όταν ο οποιοσδήποτε θα μπορεί να βρει όλο αυτό το υλικό στο διαδίκτυο; Η απάντηση είναι αρκετά απλή: δεν υπάρχει άλλος στον κόσμο που να γνωρίζει καλύτερα τη συλλογή. Οι έφοροι του μουσείου, οι βιβλιοθηκονόμοι και οι αρχειοθέτες βρίσκονται στην καλύτερη θέση να καθοδηγήσουν το κοινό τους στο υλικό που αναζητά. Γνωρίζουν τι ελλείψεις έχει η συλλογή τους και μπορούν να συνδέσουν τα σχετικά αντικείμενα με αυτήν. Παύουν να είναι οι μόνοι πάροχοι του υλικού, αλλά γίνονται οι καλύτεροι πάροχοι του δικού τους υλικού. Αυτή η γνώση και εμπειρία θα παραμείνει πάντα σημαντική, ίσως ακόμα περισσότερο στην εποχή της υπερφόρτωσης με δεδομένα και πληροφορίες. Δυστυχώς υπάρχουν ακόμα πολλά θέματα που εμποδίζουν τα ιδρύματα από το ανοίξουν τα δεδομένα τους. Οι βασικές αντιρρήσεις που ακούμε αυτή την περίοδο είναι:

  1. Πνευματική ιδιοκτησία. Αν και τα ιδρύματα είναι διατεθημένα να ανοίξουν τα δεδομένα τους, πως το κάνουν αυτό στην πράξη; Όπως φαίνεται καθημερινά, όσον αφορά στο πολιτισμικό περιεχόμενο, το σύστημα της πνευματικής ιδιοκτησίας δε λειτουργεί πλέον. Ειδικά τα ιδρύματα στα οποία ανήκει υλικό από καλλιτέχνες του προηγούμενου αιώνα βρίσκονται σε μεγάλο δίλημμα σχετικά με το τι μπορούν και τι όχι να διαθέσουν υπό μια ανοιχτή άδεια. Τα ορφανά έργα, τα ανανεωμένα πνευματικά δικαιώματα και τεράστιες ποσότητες μη διαθέσιμης πληροφορίας έχουν ως αποτέλεσμα να παραμένει ένα πολύ μεγάλο κομμάτι της πολιτιστικής μας κληρονομιάς σε θυρίδες, μακριά από τα μάτια οποιουδήποτε. Η αντιμετώπιση αυτού του θέματος δεν είναι εύκολη. Τελικά θα καταλήξει στη δημιουργία καλύτερης νομοθεσίας σχετικά με την πνευματική ιδιοκτησία, η οποία θα μπορεί να έχει εφαρμογή στην ψηφιακή εποχή. Ωστόσο τα ιδρύματα μπορούν ήδη να κάνουν πολλά πράγματα και από μόνα τους. Μερικά μουσεία το έχουν συνειδητοποιήσει πολύ καλά και έχουν προχωρήσει στη δημοσίευση του υλικού τους με ανοιχτή άδεια χρήσης. Ένα φανταστικό παράδειγμα είναι το Rijksmuseum στην Ολλανδία. Πρόσφατα διέθεσε στο κοινό ψηφιοποιήσεις υψηλής ανάλυσης για περισσότερα από 110.000 πολιτιστικά αντικείμενα, τα οποία μπορεί κανείς να κατεβάσει ελεύθερα ή να χρησιμοποιήσει μέσω API. Καθώς όλα τα αντικείμενα υπάγονται στο δημόσιο τομέα, ο οποιοσδήποτε μπορεί να τα χρησιμοποιήσει για οποιονδήποτε σκοπό, ακόμα και εμπορικό. Το site αναφέρει ξεκάθαρα προς το κοινό το πως μπορούν να χρησιμοποιηθούν οι εικόνες. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα ένα τεράστιο ποσό επανα-χρησιμοποίησης και δημιούργησε μεγάλο ενδιαφέρον για τη συλλογή. Την ίδια ώρα, δε φαίνεται να έχει επιφέρει κάποιο αρνητικό αποτέλεσμα, για παράδειγμα ως προς τις πωλήσεις καρτών στο κατάστημα.
  2. Φόβος απώλειας του ελέγχου. Όταν τα δεδομένα είναι ανοιχτά, ο οποιοσδήποτε μπορεί να κάνει ό,τι θέλει με αυτά, χωρίς να το γνωρίζουν τα αντίστοιχα ιδρύματα. Αυτό σημαίνει ότι σε όλους τους θεμιτούς τρόπους με τους οποίους μπορούν να χρησιμοποιηθούν τα δεδομένα, προστίθενται και οι χρήσεις που γίνονται σε εσφαλμένο πλαίσιο ή η χρήση τους για στήριξη εσφαλμένων υποθέσεων. Πως μπορούν να αντιδράσουν σε αυτό τα ιδρύματα; Όταν αντιμετωπίζει κανείς αυτό το φόβο είναι σημαντικό να έχει συνειδητοποιήσει ότι το άνοιγμα των δεδομένων δε σημαίνει ανεξέλεγκτη διάθεσή τους. Για πολλά ιδρύματα το άνοιγμα της συλλογής τους αποτελεί ένα πρώτης τάξεως έναυσμα για να διενεργήσουν μια κριτική εξέταση στα δεδομένα τους και να διατυπώσουν με σαφήνεια πως μπορούν να χρησιμοποιηθούν και πως όχι. Αντί να χάνουν τον έλεγχο, θα υποστήριζα ότι αυτή η διαδικασία δίνει πολύ περισσότερο έλεγχο στο ίδρυμα, από το αν απλά αγνοούσαν αυτή την πληροφορία. Ο φόβος αυτός είναι επίσης ζήτημα εμπιστοσύνης. Όπως έχουν δείξει αρκετά προγράμματα που τρέχουν από κοινότητες, οι τεχνικές λύσεις σε συνδυασμό με μια αφοσιωμένη κοινότητα έχουν τη δυνατότητα να διατηρήσουν την ποιότητα. Και όπως δήλωσε κάποτε και ο Dominic Oldman, ο επικεφαλής πληροφοριακών συστημάτων της Βρεττανικής Εθνικής Βιβλιοθήκης: “[…] οποιοδήποτε μειονέκτημα της μη αρμόζουσας χρήσης των δεδομένων, υπερκεράζεται απόλυτα από το ώφελος της κατάλληλης επανα-χρησιμοποίησης, η οποία υποβοηθάει την ακαδημαϊκή έρευνα και τη δημόσια γνώση”
  3. Πόροι. Όσο και αν το θέλουμε, τα ανοιχτά δεδομένα δεν παράγονται δωρεάν και συχνά οι πόροι είναι λιγοστοί σε αυτά τα ιδρύματα. Επομένως, εάν τα δεδομένα διατίθενται δωρεάν, ποιος πληρώνει για αυτά; Όπως και στις περισσότερες άλλες δουλειές, το πέρασμα στον ψηφιακό κόσμο απαιτεί νέους τρόπους σκέψης σχετικά με τη δημιουργία προσόδου. Η βιομηχανία της μουσικής και του κινηματογράφου έδειξε ότι ο κόσμος δεν πληρώνει πλέον τεράστια χρηματικά ποσά για κάποιο περιεχόμενο, αν μπορεί εύκολα να βρει το δωρεάν αντίστοιχό του. Ως εκ τούτου τα ιδρύματα θα πρέπει να κάνουν στροφή από την παροχή περιεχομένου στην παροχή υπηρεσιών. Αυτό σημαίνει συλλειτουργία με το κοινό, εξυπηρέτηση των αναγκών τους και εύρεση νέων τρόπων σύμπλεξης μαζί τους. Την ίδια στιγμή, τα ανοιχτά δεδομένα μπορούν επίσης να εξοικονομήσουν πολλά χρήματα στο ίδρυμα. Σκεφτείτε τις δυνατότητες του web για πληθοπορισμό. Χιλιάδες άτομα μπορούν να εκτελέσουν εκατομμύρια μικρο-εργασίες, οι οποίες θα διαρκούσαν για πάντα αν γίνονταν μόνο από τα ιδρύματα. Σε συνδυασμό με τα εργαλεία ανοιχτού λογισμικού που είναι πλέον διαθέσιμα για να διευκολύνουν αυτές τις εργασίες, αυτή η δυνατότητα καθίσταται ένας εξαιρετικά ισχυρός πόρος.

Τα ζητήματα που θίχτηκαν παραπάνω είναι σκληρά, αλλά μπορούν και θα πρέπει να λυθούν -και τώρα είναι η στιγμή για να το κάνουμε. Ευτυχώς, υπάρχουν πολλές πρωτοβουλίες, οργανισμοί και προγράμματα που βοηθούν τα ιδρύματα να υπερκεράσουν τα προβλήματα αυτά, να αναζητήσουν τις κατάλληλες λύσεις και να τις εφαρμόσουν. Το πρώτο βήμα για τα ιδρύματα είναι να σκεφτούν το άνοιγμα των δεδομένων τους, να αρχίσουν να πειραματίζονται με αυτό και να μάθουν το ένα από τα άλλα. Με αυτό τον τρόπο μπορούμε να φτάσουμε το στόχο της δημιουργίας ενός καλύτερου κόσμου, όπου όλη η γνώση είναι ελεύθερα προσβάσιμη από τον καθένα, οποτεδήποτε, οπουδήποτε. Μετά από το Φεστιβάλ της Ανοιχτής Γνώσης (Open Knowledge Festival), είμαι περισσότερο πεπεισμένος από ποτέ για το ότι οδεύουμε προς τη σωστή κατεύθυνση.

Κατά τη διάρκεια του Φεστιβάλ Ανοιχτής Γνώσης οργανώσαμε τη ροή για την Ανοιχτή Πολιτιστική Κληρονομιά. Όταν ξεκινήσαμε να το κάνουμε αυτό, ήρθαμε σε επαφή με μερικούς θαυμάσιους ανθρώπους, οι οποίοι μας βοήθησαν να χτίσουμε αυτή τη θεματική ροή και να την κάνουμε μια από τις μεγαλύτερες του φεστιβάλ. Η πρωτοβουλία OpenGLAM, η οποία είναι μέρος του Open Knowledge Foundation, συνεργάστηκε με ομάδες όπως οι Wikimedia, Creative Commons, Open Culture Data και πολλές περισσότερες κατά τη διάρκεια του φεστιβάλ. Μοιραστήκαμε εμπειρίες και συζητήσαμε τα πιο πιεστικά τρέχοντα ζητήματα κατά τη διάρκεια της συζήτησης “Χτίζοντας τα Πολιτιστικά Κοινά”. Αυτές οι ιδέες παρουσιάστηκαν σε περίπου 40 αντιπροσώπους Φινλανδικών ιδρυμάτων πολιτιστικής κληρονομιάς την επόμενη μέρα, στο εργαστήριο του OpenGLAM. Η μέρα εκείνη οδήγησε τελικά στη δημιουργία του “AvoinGLAM” (Avoin=”ανοιχτός” στα Φινλανδικά), το οποίο θα εστιάσει στο άνοιγμα της τοπικής κληρονομιάς. Η μέρα τελείωσε με μια καταπληκτική ομιλία από τον Michael Edson του Ινστιτούτου Smithsonian.

———————
Περισσότερες πληροφορίες για το θέμα μπορείτε να βρείτε στο openglam.org

* Το πρωτότυπο κείμενο τιτλοφορείται: “Open cultural data | Unlocking the world’s knowledge” και δημοσιεύτηκε στο The open book, Reaktio #3, The Open Knowledge Foundation, 2013.

** Ο Joris Pekel δουλεύει για το Open Knowledge Foundation από το 2012 και συγκεκριμένα εργάζεται με τα ανοιχτά δεδομένα πολιτιστικής κληρονομιάς. Είναι συντονιστής του δικτύου openGLAM, το οποίο ασχολείται με το άνοιγμα του περιεχομένου και των δεδομένων των ιδρυμάτων που υπάγονται στα GLAM (Galleries, Libraries, Archives and Museums).

*** GLAM: Galleries, Libraries, Archives, Museums

**** CCo Public Domain: η πιο αγνή μορφή των ανοιχτών / ελεύθερων δεδομένων. Ο οποιοσδήποτε μπορεί να τα χρησιμοποιήσει για οποιονδήποτε σκοπό χωρίς περιορισμούς βάσει της νομοθεσίας περί πνευματικής ιδιοκτησίας.

Tagged with:

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

*