Ανοιχτά δεδομένα μέσω ομότιμης συλλογής

Εθελοντές των δεδομένων*

του Kari A. Hintikka**

Μετάφραση: Βασίλης Χρυσός

kari_hintikkaΤα ανοιχτά δεδομένα του δημόσιου τομέα έχουν αυξηθεί ραγδαία σε πολλές χώρες, όπου πολλές κυβερνήσεις συμμετέχουν ενεργά σε αυτή τη διαδικασία. Μια περιοχή των ψηφιακών ανοιχτών δεδομένων που δεν έχει τύχει ιδιαίτερης προσοχής ακόμα είναι τα ανοιχτά δεδομένα που συλλέγονται από πολίτες. Το φαινόμενο αυτό δεν έχει καν οριστεί κατάλληλα ακόμα. Για παράδειγμα, κάποιος μπορεί να μιλάει για ανοιχτά δεδομένα που “δημιουργούνται από τους ανθρώπους”, που “βασίζονται σε ομότιμες διαδικασίες”, τα “ατομικά” ανοιχτά δεδομένα ή τα “ανοιχτά ομότιμα δεδομένα”. Αλλά η βασική ιδέα είναι αρκετά ξεκάθαρη: με τις φορητές και άλλες συσκευές, οι καθημερινοί άνθρωποι μπορούν εύκολα να μετρήσουν, συλλέξουν, οργανώσουν, να μοιραστούν και να αναλύσουν δεδομένα στο διαδίκτυο. Στο παρελθόν τέτοια καθήκοντα είχαν ανατεθεί και περιοριστεί σε επαγγελματίες που διέθεταν τα ανάλογα προσόντα και τον (ακριβό) εξοπλισμό.

Ένα παράδειγμα είναι το OpenStreetMap.org, μια παγκόσμια υπηρεσία χαρτογράφησης -όπως το Google Maps-, η οποία δημιουργήθηκε από χιλιάδες εθελοντές. Το Ushahidi.com είναι μια μη κερδοσκοπική εταιρία λογισμικού, η οποία προσφέρει εύκολα στη χρήση εργαλεία χαρτογράφησης και πληθοπορισμού, όπως το CrowdMap, το οποίο μπορεί να χρησιμοποιηθεί για να τη δημιουργία σε πραγματικό χρόνο μιας συλλογής δεδομένων μέσω πληθοπορισμού και μιας συνολικότερης αντίληψης σχετικά με περιστατικά σε περιοχές που διέρχονται κρίσης, όπως στην Αϊτή (σ.τ.μ. αναφέρεται στον καταστροφικό σεισμό του 2010) ή στους εμφύλιους πολέμους της Αφρικής. Μετά τον τυφώνα Κατρίνα το 2005, οι άνθρωποι άρχισαν ταχύτατα να δημιουργούν διαδικτυακές υπηρεσίες για να ανακοινώσουν πού βρίσκονταν πολίτες που είχαν εγκαταλείψει τον τόπο τους, σε τι κατάσταση βρίσκονταν τα σπίτια τους κλπ.

Σε αυτό το άρθρο παρουσιάζω αρχικά μια περίπτωση συλλογής δεδομένων ραδιενέργειας σε πραγματικό χρόνο από πολίτες, μετά το τσουνάμι και την κατάρρευση του πυρηνικού εργοστασίου στη Φουκουσίμα το 2011. Στη συνέχεια μελετώ μερικές πιθανές συνέπειες και παραδείγματα από τη Φινλανδία, ως προς το τι θα μπορούσε να συμβεί όταν οι καθημερινοί άνθρωποι αποκτήσουν πρόσβαση στις ίδιες πηγές δεδομένων, οι οποίες ήταν μέχρι σήμερα αποκλειστικό “προνόμιο” των ειδικών. Και, εν κατακλείδι, παρουσιάζω μια περίπτωση, την παγκόσμια καταγραφή της επιδημίας του H1N1, όπου καθημερινοί άνθρωποι σε όλο τον κόσμο συνδύσασαν την εθελοντική τους δράση με εκείνη των ειδικευμένων εμπειρογνωμόνων.

Μετρώντας τα δικά σου -σχετιζόμενα με το περιβάλλον- δεδομένα

Η τεχνολογία των φορητών συσκευών εξελίσσεται ραγδαία στις μέρες μας. Ήδη διαθέτουμε κάποιες εφαρμογές, οι οποίες δουλεύουν με μικροσκοπικές εξωτερικές συσκευές, και μετράνε δεδομένα σε πραγματικό χρόνο, όπως το στηθοσκόπιο iSteth και ο καταγραφέας καρδιακών παλμών της εφαρμογής καταγραφής αθλητικών επιδόσεων Endomondo. Πολύ σύντομα θα κυκλοφορεί στην αγορά μια νέα συσκευή στο μέγεθος ενός κλειδιού αυτοκινήτου: το Sensordrone, ένας αισθητήρας για να μετράμε την καθημερινή μας φυσική πραγματικότητα. Μπορεί να μετρήσει και να ανιχνεύσει σε πραγματικό χρόνο μεγέθη όπως η ποιότητα του αέρα, το μονοξείδιο του άνθρακα, διαρροές γκαζιού, υγρασία και υδρόθειο. Σε κάποια χρόνια αυτοί οι αισθητήρες και καταγραφείς ενδέχεται να μπορούν να μετρήσουν μεγέθη όπως η μούχλα ή η σταθερότητα των κτιρίων. Όταν οι γονείς -και τα παιδιά- μπορούν να μετρήσουν πράγματα που σχετίζονται, για παράδειγμα, με τα σχολικά κτίρια, θα έχουν τα δικά τους δεδομένα και θα μπορούν να σχηματίζουν αναφορές προς τις δημόσιες αρχές με βάση συγκεκριμένα στοιχεία.

Μετά τη Φουκουσίμα στην Ιαπωνία το 2011 υπήρξαν ομάδες πολιτών, οι οποίες δεν εμπιστεύονταν νέα και τις αναφορές από τις επίσημες πηγές ή ήθελαν δεδομένα μεγαλύτερης ακρίβειας από εκείνα που παρέχονταν. Οι άνθρωποι αυτοί ξεκίνησαν να αγοράζουν μετρητές Geiger, οι οποίοι ξεπουλήθηκαν πολύ γρήγορα. Και αντί να μετράνε απλά στη γειτονιά τους, κάποιοι από εκείνους δημιούργησαν υπηρεσίες χαρτογράφησης στο διαδίκτυο για να συλλέξουν και να διαμοιραστούν τα αποτελέσματα των μετρήσεων, ενώ άλλοι πήγαν μέχρι τη Φουκουσίμα για να πάρουν μετρήσεις.

Με τη βοήθεια του hackerspace του Τόκυο μια από αυτές τις ομάδες πολιτών, η Safecast.org, πρότερα γνωστή ως RTDN.org, άρχισε να κατασκευάζει τα σχέδια ενός δικού της μετρητή Geiger. Η ιδέα ήταν να καταγράψουν οι απαραίτητες προδιαγραφές κατασκευής ενός μετρητή Geiger και να διατεθούν ανοιχτά προς το κοινό, ώστε ο οποιοσδήποτε να μπορεί να κατασκευάσει ένα τέτοιο όργανο στο σπίτι, το γκαράζ ή το σχολείο του. Σύντομα είχαν μια ακόμα ιδέα: χρησιμοποιώντας πληθοπορισμό να συλλέξουν χρήματα, μέσω της πλατφόρμας Kickstarter, ώστε να κατασκευάσουν 300 τέτοιους μετρητές και να τους δώσουν σε εθελοντές για να μετρήσουν τη ραδιενέργεια. Έκτοτε, το Safecast.org και το παγκόσμιο δίκτυό του έχουν αναλάβει αρκετά προγράμματα, συμπεριλαμβανομένης μιας εφαρμογής για συσκευές iOS, η οποία διενεργεί ένα “τσεκ απ” ραδιενέργειας, και της διάθεσης 3 εκατομμυρίων μετρήσεων (550 megabyte σε μορφή CSV) στο δικτυακό τους τόπο.

Ομότιμη ιατρική

Σε μερικά χρόνια από τώρα η μέτρηση σε πραγματικό χρόνο περιβαλλοντικών μεγεθών και άλλων μηχανικών ιδιοτήτων μπορεί να είναι τόσο εύκολη όσο το Instagram με τα φίλτρα του, τέχνη η οποία ήταν πριν λίγα χρόνια δεσμευμένη από ταλαντούχους της απεικόνισης, που χρησιμοποιούσαν το Photoshop και τα ακριβά του πρόσθετα. Κατά τη γνώμη μου το άνοιγμα των δεδομένων δεν έχει να κάνει μόνο με την ίδια τη διαδικασία του ανοίγματος και της κοινής τους χρήσης, αλλά είναι επίσης μια πορεία δράσης. Με το διαδίκτυο πολλές καθημερινές ρουτίνες έχουν ήδη αλλάξει: από την αναζήτηση δρομολογίων ή τη χρήση του λεξικού, μέχρι την αναζήτηση στο Google, και από την ενδυνάμωση των ανθρώπων, κάνοντάς τους να συμμετέχουν σε νομοθετικές διαδικασίες, μέχρι τον πληθοπορισμό της νομοθεσίας και διαφόρων πρωτοβουλιών από τους πολίτες, όπως στην Ισλανδία. Οι άνθρωποι πρέπει να συνηθίσουν σε αυτές τις νέες επιλογές. Καταστάσεις κοινές και συνήθειες που σχετίζονται με θέματα όπως οι καβγάδες στη γειτονιά ή η αγορά και πώληση οτιδήποτε αντικειμένου, από σπίτια μέχρι φαγητό και αυτοκίνητα -όλα αυτά μπορούν να αλλάξουν δραματικά, όταν οι ίδιοι οι άνθρωποι είναι ικανοί να μετρήσουν οτιδήποτε, η μέτρηση και δοκιμή του οποίου ήταν μέχρι πρότινος αποκλειστικό προνόμιο ειδικευμένων εμπειρογνωμόνων. Πιθανά θα πάρει λίγο χρόνο στους ανθρώπους μέχρι να συνηθίσουν τη διαδικασία αυτή.

Υπάρχουν ήδη σημάδια μιας πιθανής σύγκρουσης μεταξύ των καθημερινών ανθρώπων και των επαγγελματιών εμπειρογνωμόνων, υπό το πλαίσιο της μέχρι τώρα ηγεμονίας των τελευταίων στο πεδίο της πληροφορίας και της εξουσιοδοτημένης γνώσης. Για παράδειγμα, πριν από μερικά χρόνια οι άνθρωποι στη Φινλανδία ξεκίνησαν να τυπώνουν τα αποτελέσματα των αναζητήσεων που έκαναν στο διαδίκτυο προτού επισκευτούν τους γιατρούς στα δημόσια κέντρα υγείας και έκαναν τις δικές τους διαγνώσεις σχετικά με το τι δεν πάει καλά με την υγεία τους. Αυτό το φαινόμενο άρχισε σταδιακά να εξασθενεί, καθώς οι Φινλανδοί σταμάτησαν να ασχολούνται με τους γιατρούς και ξεκίνησαν να χρησιμοποιούν πληθοπορισμό για την αναζήτηση πληροφοριών σχετικά με την υγεία τους σε δημοφιλή διαδικτυακά φόρουμ όπως το Suomi24.fi. Εκεί ρωτούσαν για συστάσεις σχετικά με το καλύτερο φάρμακο για την καρδιακή ανακοπή ή για κάποιο περίεργο πόνο που είχαν στο πάνω μέρος της πλάτης τους τελευταίους τρεις μήνες. Άλλοι χρήστες του Suomi24 απαντούσαν με βάση όσα γνώριζαν, πιθανόν από πράγματα που διάβαζαν στις αναζητήσεις τους στο διαδίκτυο ή συμβουλευόμενοι το Wikipedia, και το άτομο που αντιμετώπιζε το πρόβλημα μπορούσε να παραγγείλει τα φάρμακα που του συνέστηναν απευθείας από κάποιο διαδικτυακό φαρμακείο. Ποιος τους χρειάζεται πλέον τους γιατρούς;

Αυτοί οι άνθρωποι άρχισαν να αποφεύγουν όχι μόνο τους γιατρούς, αλλά και τους δικηγόρους, τους κτηματομεσίτες, τους βιβλιοθηκονόμους, τους επιστήμονες και άλλους επαγγελματίες. Σχημάτισαν ομάδες και κινήματα. Και γνωρίζουμε ότι ένα από τα βασικά χαρακτηριστικά του διαδικτύου είναι ότι μειώνει τα κόστη οργάνωσης και κινητοποίησης, σε τιμές κοντά στο μηδέν, όπως συνοψίζει ο Kelly R. Garrett στο άρθρο του “Protest in an Information Society“. Ένα παράδειγμα αυτών των κινημάτων είναι οι low carbers*** (“karppaajat” στα Φινλανδικά). Εδώ και καιρό έχουν σχηματίσει διαδικτυακά φόρουμ και κοινότητες, οι οποίες, όπως κάθε άλλη ομάδα ομότιμης υποστήριξης, εξυπηρετούν πολλούς σκοπούς: το μοίρασμα εμπειριών και η ομότιμη μάθηση για την απόκτηση εξειδικευμένης γνώσης, την κοινωνική διάδραση και πιθανόν τη στάση ζωής καθώς και την ευκαιρία για οργάνωση και άμεση κινητοποίηση των δραστηριοτήτων τους. Επί πολλά χρόνια το Εθνικό Ίδρυμα Υγείας και Πρόνοιας προειδοποιούσε επίσημα τους low carbers στη Φινλανδία ότι αυτή η δίαιτα μπορεί να είναι πολύ επικίνδυνη.

Στην πράξη, για χρόνια εξελίσσονταν ένας πόλεμος σε αυτόν τον τομέα στα Φινλανδικά μέσα μαζικής ενημέρωσης. Το Εθνικό Ίδρυμα Υγείας και Πρόνοιας και οι εμπειρογνώμονές του αισθάνονται ανήμποροι απέναντι στη διαδικτυακή κοινότητα των low carbers και την πληροφορία που χρησιμοποιούν για να αρθρώσουν επιχειρήματα απέναντι στα αποτελέσματα των επιστημονικών ερευνών που έχουν εγκριθεί από το Ίδρυμα. Για παράδειγμα, η δυνατότητα να μπορεί κάποιος να χρησιμοποιήσει μια φορητή συσκευή για να παρακολουθεί και να μοιράζεται με άλλους σε πραγματικό χρόνο τις σωματικές του λειτουργίες, δε βοηθάει απαραίτητα στην επίλυση αυτού του είδους της αντιπαράθεσης -ή πολέμου προπαγάνδας- μεταξύ εκπαιδευμένων και ειδικευμένων εμπειρογνωμόνων από τη μία και ενός πλήθους “επαγγελματιών ερασιτεχνών”, οι οποίοι είναι αυτοδίδακτοι που χρησιμοποιούν τη διαδικασία ομότιμης μάθησης.

Ανοιχτά ομότιμα δεδομένα και Συν-Εργασία

Οι καθημερινοί άνθρωποι και οι ειδικευμένοι εμπειρογνώμονες μπορούν, ωστόσο και να συνεργάζονται καλά μαζί. Για παράδειγμα, το Φινλανδικό κίνημα για τα ανοιχτά δεδομένα έχει μια πολύ ζεστή σχέση με το δημόσιο τομέα και με άλλους εμπλεκόμενους. Εδώ θα ήθελα να παρουσιάσω μια περίπτωση, όπου αντί να διαφωνούν σχετικά με το ποιος έχει τα πιο πρόσφατα και αξιόπιστα δεδομένα ή γνώση, οι πολίτες και οι εμπειρογνόμωνες συνεργάζονται σε παγκόσμιο επίπεδο. Στην ουσία η παγκόσμια παρακολούθηση του H1N1 δε θα ήταν δυνατή χωρίς τη μαζική υποστήριξη εθελοντών.

Global tracking of H1N1

Παγκόσμια παρακολούθηση της πανδημίας του H1N1 με συνεργασία του CDC με τους καθημερινούς ανθρώπους

Η παγκόσμια παρακολούθηση των παρατηρήσεων της επιδημίας του H1N1 την άνοιξη του 2009 ήταν ένα παράδειγμα της χρήσης του παγκόσμιου ιστού σε πραγματικό χρόνο για συντονισμένη αυτο-οργάνωση. Τα αρχικά CDC χρησιμοποιούνται για να αποδώσουν τα Κέντρα για τον Έλεγχο και την Πρόληψη Ασθενειών των ΗΠΑ (στο Twitter είναι CDCemergency). Όταν ξεκίνησε να στέλνει πληροφορίες σε πραγματικό χρόνο στο Twitter σχετικά με την εξάπλωση του H1N1 (το CDCemergency) απέκτησε ταχύτατα δεκάδες χιλιάδες followers. Οι άνθρωποι λάμβαναν επιβεβαιωμένες πληροφορίες σχετικά με διάφορες παρατηρήσεις και τις αναμετέδιδαν. Καθημερινοί άνθρωποι άρχισαν να χαρτογραφούν τόσο τις επιβεβαιωμένες (3) όσο και τις δικές τους ανεπιβεβαίωτες παρατηρήσεις (4) σε υπηρεσίες χαρτογράφησης του διαδικτύου, όπως το Healthmap.org, που βασίζεται στο Google maps. Οι πιθανές περιπτώσεις πανδημίας εξετάζονταν μέσω επαναληπτικής διαδικασίας από τις αρχές (5 και 6) και το CDCemergency τις περιελάμβανε στον επαναληπτικό κύκλο εάν ήταν έγκυρες (1). Εκτός από τους καθημερινούς ανθρώπους, επίσης 75 οργανώσεις ακολούθησαν το CDC στο Twitter, μεταξύ των οποίων τα τοπικά γραφεία του Ερυθρού Σταυρού. Αυτές μπορούσαν να προσθέσουν τις δικές τους επικυρωμένες παρατηρήσεις καθώς και να επικυρώσουν τις παρατηρήσεις τρίτων.

Συμπεράσματα

Τα ανοιχτά δεδομένα που “δημιουργούνται από τους ανθρώπους”, που “βασίζονται σε ομότιμες διαδικασίες” (ή τα “ατομικά” ανοιχτά δεδομένα) δεν έχουν ακόμα οριστεί με ακρίβεια. Οι θεωρίες του επιχειρήν και διάφορες αναφορές καλύπτουν πράγματα όπως το περιεχόμενο που δημιουργείται από χρήστες (user generated content – UGC) στο πλαίσιο των μέσων κοινωνικής δικτύωσης. Όποιος και αν είναι τελικά ο ορισμός τους, τα (σχεδόν) σε πραγματικό χρόνο, διαμοιραζόμενα και μετρούμενα από πολίτες δεδομένα θα αυξηθούν ραγδαία στο κοντινό μέλλον. Εν μέρει τα δεδομένα αυτά θα είναι καινούργια, ακόμα και για τους ειδικευμένους επαγγελματίες (πράγματα όπως η παρακολούθηση των σωματικών λειτουργιών κάποιου ατόμου), και εν μέρει οι καθημερινοί άνθρωποι θα είναι σε θέση να έχουν πρόσβαση σε δεδομένα (όπως η ακτινοβολία και άλλα μεγέθη που σχετίζονται με το περιβάλλον), τα οποία μέχρι πρότινος ήταν αποκλειστικότητα των ειδικών και μπορούσαν να μετρηθούν μόνο με ακριβό εξοπλισμό.

Όπως και με άλλες ώριμες τεχνολογίες σαν το διαδίκτυο, οι ημι-επαγγελματικές κάμερες, η μετάδοση δεδομένων διαφόρων πραγμάτων όπως οι ταινίες, το λογισμικό υπολογιστών, πχ για ψηφιακή επεξεργασία εικόνας κλπ, τα ανοιχτά δεδομένα που συλλέγονται μέσω ομότιμων διαδικασιών γίνονται όλο και φθηνότερα και ευκολότερα στη χρήση, χωρίς κάποια εξειδικευμένη εκπαίδευση. Από κοινωνιολογικής απόψεως, κάποιος θα μπορούσε να προβλέψει τεράστιες επιπτώσεις των ανοιχτών δεδομένων που μετρούνται εξατομικευμένα:

  • Α. Συνολικά στη σύγχρονη κοινωνία
  • Β. Στο μικρο-επίπεδο της κοινωνικής διάδρασης μεταξύ καθημερινών ανθρώπων
  • Γ. Στο ρόλο των εξειδικευμένων εμπειρογνωμόνων. Η κοινωνία χρειάζεται ιδρύματα και εμπειρογνώμονες οι οποίοι θα τα λειτουργούν μελλοντικά, αλλά ο ρόλος τους θα αλλάξει σε περισσότερο συμβουλευτικές και καθοδηγητικές λειτουργίες της συλλογικής νοημοσύνης και του πληθοπορισμού.

———————
* Το πρωτότυπο κείμενο τιτλοφορείται: “Peer collected open data | Data Volunteers ” και δημοσιεύτηκε στο The open book, Reaktio #3, The Open Knowledge Foundation, 2013.

** Ο Kari A. Hintikka είναι Φινλανδός διαδικτυακός ερευνητής, σχεδιαστής εννοιών και χρηστικότητας, και μελλοντιστής. Έχει γράψει πάνω από 20 βιβλία φαντασίας και οδηγούς για το διαδίκτυο, την κοινωνία της πληροφορίας και τα φαινόμενα και τις επιδράσεις τους. Έχει συμμετάσχει σε διαδικασίες ανοιχτών δεδομένων στη Φινλανδία από το 2009, συμπεριλαμβανομένης της διοργάνωσης του πρώτου διαγωνισμού Apps4Finland.

*** Άνθρωποι που επιλέγουν διατροφή με ελάχιστους υδατάνθρακες

Tagged with: ,

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

*