Ανοίγοντας τα υλικά

Φτιάχνοντας πράγματα*

από την Catarina Mota**

Μετάφραση: Βασίλης Χρυσός

Catarina Mota - Open sourcing materialsΈχω ένα φίλο στην Πορτογαλία, του οποίου ο παππούς έφτιαξε ένα όχημα από ένα ποδήλατο και ένα πλυντήριο, ώστε να μπορεί να μεταφέρει την οικογένειά του. Το έκανε επειδή δεν είχε τα χρήματα να αγοράσει αυτοκίνητο, αλλά επίσης επειδή μπορούσε να το κάνει. Υπήρχε μια εποχή που καταλαβαίναμε πως λειτουργούσαν τα πράγματα και από τι ήταν φτιαγμένα. Μπορούσαμε, λοιπόν, να τα φτιάχνουμε και να τα επισκευάζουμε ή, τουλάχιστον, να λαμβάνουμε αποφάσεις για το τι να αγοράσουμε βασισμένοι σε επαρκή πληροφόρηση.

Πολλές από αυτές τις πρακτικές κάντο-μόνος-σου χάθηκαν κατά το δεύτερο μισό του 20ου αιώνα. Αλλά τώρα η κοινότητα των κατασκευαστών (maker community) και το μοντέλο της ανοιχτής προέλευσης φέρνουν ξανά στη ζωή μας αυτή τη γνώση του πως λειτουργούν τα πράγματα και πως να τα φτιάξουμε. Και νομίζω ότι τώρα πρέπει να το πάμε ένα επίπεδο παρακάτω, στα επιμέρους συστατικά από τα οποία είναι φτιαγμένα τα αντικείμενα.

Ως επί το πλείστον γνωρίζουμε ακόμα για το πως φτιάχνονται και πως παράγονται τα παραδοσιακά υλικά, όπως χαρτί, γυαλί και υφάσματα. Αλλά τώρα έχουμε επιπλέον όλα αυτά τα καταπληκτικά, φουτουριστικά σύνθετα υλικά: μεταλλικά κράματα που αλλάζουν μορφή, μπογιά που λειτουργεί ως αγωγός του ηλεκτρικού ρεύματος, χρώματα που γίνονται διάφανα.

Η αγώγιμη μελάνη είναι μια μπογιά στην οποία έχουν εγχυθεί μικροσκοπικά μεταλλικά σωματίδια από ασήμι ή νικέλιο. Αυτό που την καθιστά ιδιαίτερη είναι ότι μας επιτρέπει να ζωγραφίσουμε κυκλώματα αντί να χρησιμοποιούμε παραδοσιακούς χαραγμένους πίνακες ή καλώδια. Μέχρι τώρα η αγώγιμη μελάνη έχει χρησιμοποιηθεί κυρίως από καλλιτέχνες, αλλά οι εξελίξεις δείχνουν ότι σύντομα θα μπορούμε να τη χρησιμοποιήσουμε σε τυπικούς εκτυπωτές laser ή σε στυλό και να δημιουργούμε κυκλώματα με εκτύπωση ή σχεδιάζοντάς τα.

Το μυικό καλώδιο είναι ένα κράμα που έχει μνήμη του σχήματος, το οποίο συσπάται μεταξύ 3% και 7% όταν θερμανθεί από ηλεκτρικό ρεύμα.

Οι θερμοχρωμικές βαφές είναι φτιαγμένες από υγρούς κρυστάλλους, οι οποίοι αποκτούν διαφορετικό χρώμα σε διάφορες θερμοκρασίες. Τα θερμοχρωμικά υλικά χρησιμοποιούνται, για παράδειγμα, σε μπουκάλια μωρών για να σηματοδοτήσουν πότε το περιεχόμενο είναι αρκετά κρύο για πόση.

Αυτά είναι λίγα μόνο από τα υλικά που είναι κοινώς γνωστά ως “έξυπνα”. Σε μερικά χρόνια θα βρίσκονται σε πολλά από τα αντικείμενα και τις τεχνολογίες που χρησιμοποιούμε καθημερινά. Μπορεί να μην έχουμε ακόμα τα ιπτάμενα αυτοκίνητα που μας υποσχέθηκε η επιστημονική φαντασία, αλλά μπορούμε να έχουμε τοίχους που αλλάζουν χρώμα ανάλογα με τη θερμοκρασία του περιβάλλοντος, ευλύγιστα πληκτρολόγια που τυλίγονται και παράθυρα που γίνονται αδιαφανή με το γύρισμα ενός διακόπτη.

Οι σπουδές μου είναι στην κοινωνική επιστήμη, επομένως γιατί με ενδιαφέρουν αυτά τα έξυπνα υλικά; Πρωτίστως επειδή μου αρέσει να φτιάχνω πράγματα. Είμαι περίεργη για το πως λειτουργούν τα πράγματα, από τι είναι φτιαγμένα και γιατί κάνουν αυτό που κάνουν. Αλλά επίσης επειδή πιστεύω ότι θα πρέπει να έχουμε βαθύτερη κατανόηση για τα επιμέρους συστατικά του κόσμου που μας περιβάλλει. Και σήμερα δε γνωρίζουμε αρκετά για αυτά τα σύνθετα υλικά υψηλής τεχνολογίας, από τα οποία θα φτιαχτεί το μέλλον μας.

Είναι δύσκολο να αποκτήσεις έξυπνα υλικά σε μικρές ποσότητες, υπάρχουν ελάχιστες πληροφορίες για το πως να τα χρησιμοποιήσεις και ακόμα λιγότερες για το πως κατασκευάζονται. Για την ώρα αυτά τα υλικά υπάρχουν κυρίως σε ένα σύμπαν πατεντών και εμπορικών μυστικών, το οποίο είναι προσβάσιμο μόνο από πανεπιστήμια και εταιρίες. Έτσι, πριν λίγο περισσότερο από τρία χρόνια η Kirsty Boyle και εγώ ξεκινήσαμε ένα εγχείρημα το οποίο ονομάσαμε ‘ανοιχτά υλικά’. Πρόκειται για ένα δικτυακό τόπο (http://openMaterials.org), όπου εμείς και οποιοσδήποτε άλλος θέλει να έλθει μαζί μας, μοιραζόμαστε πειράματα, δημοσιεύουμε πληροφορίες, ενθαρρύνουμε άλλους να συμβάλλουν όποτε μπορούν και συλλέγουμε πόρους όπως επιστημονικές δημοσιεύσεις και σεμινάρια εκμάθησης φτιαγμένα από άλλους κατασκευαστές, όπως εμάς. Θα θέλαμε αυτός ο ιστότοπος να μετατραπεί σε μια μεγάλη, συλλογικά κατασκευασμένη βάση πληροφοριών, μέσω πρακτικών κάντο-μόνος-σου, για τα έξυπνα υλικά.

Αλλά γιατί θα πρέπει να μας απασχολεί πως φτιάχνονται τα έξυπνα υλικά και πως λειτουργούν; Κατ’ αρχήν, δεν μπορούμε να διαμορφώσουμε αυτό που δεν καταλαβαίνουμε και όταν χρησιμοποιούμε κάτι που δεν κατανοούμε καταλήγει να διαμορφώνει εκείνο εμάς. Τα αντικείμενα που χρησιμοποιούμε, τα σπίτια μέσα στα οποία ζούμε και τα ρούχα που φοράμε έχουν όλα μια βαθειά επίδραση στη συμπεριφορά μας, την υγεία μας και την ποιότητα ζωής μας. Έτσι λοιπόν, αν είναι να ζήσουμε σε ένα κόσμο έξυπνων υλικών θα πρέπει να τα γνωρίζουμε και να τα καταλαβαίνουμε. Δεύτερον, και εξίσου σημαντικό: η καινοτομία πάντα τροφοδοτούνταν από τους “μαστροχαλαστές”. Πολύ συχνά οι ερασιτέχνες, και όχι οι ειδήμονες, γίνονται οι εφευρέτες ή εκείνοι που βελτιώνουν πράγματα από ποδήλατα μέχρι ημιαγωγούς, προσωπικούς υπολογιστές και αεροπλάνα.

Η μεγαλύτερη πρόκληση είναι ότι η επιστήμη των υλικών είναι περίπλοκη και απαιτεί ακριβό εξοπλισμό. Αλλά αυτό δεν ισχύει πάντοτε. Για παράδειγμα, δύο επιστήμονες στο πανεπιστήμιο του Ιλινόις το αντιλήφθηκαν αυτό όταν δημοσίευσαν ένα άρθρο για μια απλούστερη μέθοδο για παρασκευή αγώγιμης μελάνης.

Jordan Bunker

Copyright Jordan Bunker

Ο Jordan Bunker, ο οποίος μέχρι τότε δεν είχε καμία εμπειρία στη χημεία μέχρι τότε, διάβασε εκείνο το άρθρο και κατάφερε να αναπαραγάγει επιτυχημένα το πείραμα στο χώρο του χρησιμοποιώντας κυρίως ουσίες καθημερινής χρήσης και απλά εργαλεία. Χρησιμοποίησε ένα φούρνο και έφτιαξε ακόμα το δικό του αναδευτήρα δίνης ακολουθώντας τις οδηγίες από ένα βίντεο στο Youtube, που είχε ανεβάσει κάποιος άλλος επιστήμονας / κατασκευαστής. Ο Jordan δημοσίευσε τότε το πείραμα στην ιστοσελίδα του, περιλαμβάνοντας όσα είχε δοκιμάσει μέχρι τότε και δε δούλεψαν, στη διάθεση όποιου θέλει να τα μελετήσει και αναπαραγάγει. Η κύρια καινοτομία του Jordan ήταν η εξέταση μιας διαδικασίας που είχε δημιουργηθεί σε ένα πολύ καλά εξοπλισμένο εργαστήριο και η αναπαραγωγή της σε ένα γκαράζ στο Σικάγο με χρήση μόνο φθηνών υλικών και εργαλείων που είχε κατασκευάσει ο ίδιος. Και τώρα που έχει μοιραστεί αυτό το πείραμα, άλλοι μπορούν να συνεχίσουν από το σημείο που το άφησε και να επινοήσουν ακόμα πιο απλές διαδικασίες και βελτιώσεις.

Ένα άλλο παράδειγμα είναι το κιτ-χωρίς-εξαρτήματα που δημιουργήθηκε από την Hannah Perner-Wilson. Σκοπός του εγχειρήματός της είναι να τονίσει τις εκφραστικές ιδιότητες των υλικών, εστιάζοντας παράλληλα στις δεξιότητες και τη δημιουργικότητα του κατασκευαστή. Τα παραδοσιακά κιτ ηλεκτρονικών είναι πολύ ισχυρά στο να μας δείξουν πως λειτουργούν αυτά τα πράγματα, ωστόσο οι εγγενείς περιορισμοί στο σχεδιασμό τους επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τα πράγματα. Η προσέγγιση της Hannah, από την άλλη, είναι να διατυπώσει μια σειρά από τεχνικές για τη δημιουργία ασυνήθιστων ηλεκτρονικών συσκευών, βασιζόμενη τόσο σε έξυπνα όσο και σε παραδοσιακά υλικά, οι οποίες μας απελευθερώνουν από προ-κατασκευασμένους κανόνες, διδάσκοντάς μας σχετικά με τα ίδια τα υλικά.

Με βάση έρευνα που έχει κάνει ο Marcelo Coelho του MIT, η Hannah δημιούργησε διάφορα λειτουργικά χάρτινα ηχεία, τα οποία χρησιμοποιούν ένα εύρος υλικών, από απλή χάλκινη ταινία μέχρι αγώγιμη μελάνη και υφάσματα (δες το σχετικό video εδώ: http://www.youtube.com/watch?v=y1F5Gg4bG3o)***. Όπως ο Jordan και τόσοι άλλοι κατασκευαστές, η Hannah δημοσίευσε τα βήματα για όλα τα πειράματά της στην ιστοσελίδα της. Τα χάρτινα ηλεκτρονικά είναι ένας από τους πιο υποσχόμενους ερευνητικούς κλάδους στην επιστήμη των υλικών, καθώς θα μας επιτρέψουν να δημιουργήσουμε φθηνότερες και πιο ευλύγιστες συσκευές. Η τεχνική δουλειά της Hannah, και το γεγονός ότι μοιράστηκε τα ευρήματά της, ανοίγει τις πόρτες σε μια σειρά από νέες δυνατότητες, οι οποίες είναι ταυτόχρονα καλαίσθητες και καινοτομικές.

Το ενδιαφέρον σχετικά με εμάς τους ερασιτέχνες είναι ότι δημιουργούμε πράγματα από πάθος και περιέργεια. Και δε φοβόμαστε να αποτύχουμε. Αυτή η προσέγγιση σημαίνει ότι συχνά αντιμετωπίζουμε τα προβλήματα από αντισυμβατικές οπτικές και με αυτό τον τρόπο ανακαλύπτουμε εναλλακτικές ή και καλύτερους τρόπους να φτιάχνουμε πράγματα. Όσο περισσότεροι άνθρωποι ενδιαφερθούν να πειραματιστούν με υλικά και όσο περισσότεροι επιστήμονες είναι πρόθυμοι να μοιραστούν την έρευνά τους και κατασκευαστές τη γνώση τους, τόσο μεγαλύτερες οι πιθανότητες που έχουμε να αναπτύξουμε τεχνολογίες που πραγματικά υπηρετούν όλους μας.

Αισθάνομαι λίγο όπως θα πρέπει να αισθανόταν ο Ted Nelson όταν, στις αρχές του 1970, έγραψε “μπορείς και πρέπει να κατανοήσεις τους υπολογιστές τώρα”. Εκείνη την περίοδο οι υπολογιστές ήταν τεράστιες συσκευές για τις οποίες ενδιαφέρονταν μόνο οι επιστήμονες και πολύ λίγοι άνθρωποι ονειρεύονταν να αποκτήσουν ένα στο σπίτι τους. Μπορεί, λοιπόν, να ακουστεί κάπως περίεργο τώρα που λέω ότι “μπορείς και πρέπει να κατανοήσεις τα έξυπνα υλικά τώρα”, όταν ακόμα δεν ξέρουμε ακριβώς σε τι εφαρμογές θα χρησιμοποιηθούν. Θυμηθείτε απλώς ότι η προληπτική απόκτηση γνώσης για τις ανερχόμενες τεχνολογίες είναι ο καλύτερος τρόπος να εξασφαλίσουμε ότι θα έχουμε λόγο στην κατασκευή του μέλλοντός μας.

————————————————
* Το πρωτότυπο κείμενο τιτλοφορείται: “Open Sourcing Material | Making Things” και δημοσιεύτηκε στο The open book, Reaktio #3, The Open Knowledge Foundation, 2013.

** Η Catarina Mota είναι συν-ιδρύτρια του openMaterials.org, το οποίο είναι ένα συνεργατικό εγχείρημα αφιερωμένο στον πειραματισμό κάντο-μόνος-σου με έξυπνα υλικά, και του altLab, του hackerspace της Λισσαβόνας. Επί του παρόντος τελειώνει τη διδακτορική της διατριβή πάνω στον κοινωνικό αντίκτυπο των ανοιχτών και συνεργατικών πρκατικών για την ανάπτυξη τεχνολογιών.

*** Όλα τα video της Hannah στο Youtube: https://www.youtube.com/user/Plusea/videos

Tagged with: ,

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

*